(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Linh Nam Chich Quai Binh giai"

Lïnh Nam Chich Quai 

Bmh giài 




Nguyën HChu Vinh 

Tràn Dinh Hoành 

2010 



Mue Luc 



* Dân nhâp 

1. Truyên ho Hong Bàng 

2. Truyên câ tinh 

3. Truyên chôn tinh 

4. Truyên cây tinh 

5. Truyên trâu eau 

6. Truyên Bâm Mot Bêm (Tien Dung & Chù Bông Tù) 

7. Truyên Phù Bông Thiên Vuong 

8. Truyên bânh chung 

9. Truyên dua hâu 

10. Truyên chim trï trâng 

11. Truyên Ly Ông Trong 

12. Truyên giêng Viêt 

13. Truyên Rùa Vàng 

14. Truyên Man Nuong 

15. Truyên nui Tân Viên 

16. Truyên hai vi thân ô Long Nhàn, Nhu Nguyêt 

17. Truyên Tù Bao Hanh va Nguyên Minh Không 

18. Truyên Nam Chiêu 

19. Truyên sông Tô Lich 

20. Truyên Buong Không Lô va Nguyên Giâc Hâi 

21. Truyên Hà Ô Loi 

22. Truyên Ba Xoa 

* Giôi thiêu phân "Tue Bien" 

1. Truyên Sî Nhiêp 

2. Truyên Soc Thiên Vuong 

3. Truyên Ba Vi Phu Nhân O Cùa Kiên 

4. Truyên thân Vuong khi Long Bô 

5. Truyên thân nui Minh Chù Bông Cô 

6. Truyên thân Hâu Thô 

7. Truyên Vuôt Rông trù giâc 

8. Truyên Phùng Bô Câi Bai Vuong 

9. Truyên hai bà Trinh Linh ho Trung 

10. Truyên Trinh Liêt Phu Nhân My Ê 

11. Truyên Bai Thân Vuong Hong Thânh 

12. Truyên thân Minh Ùng Yen Sô Ly Phuc Man 

13. Truyên thân da Cao Lô 

14. Truyên Xung Thiên Chiêu Ù'ng Thân Vuong 

15. Truyên thân Thô dia Bâng Châu 

16. Truyên thân Uy Hiên Bach Hac 

17. Truyên Thân Châu Long Vuong 



18. Truyên Ni su Bue Hanh 

19. Truyên Pham Tù Hu 
* Lôfi cuôi 



Dân nhâp 



Chào câc ban, 

Lïnh Nam Chfch Quai là mot trong nhûng tac phâm van hoc dân gian dâu tien cûa Viêt 
Nam, viêt bâng chù Hân vân xuôi, rât quy hiêm côn lai tù thôi Ly, Trân. Cho dên nay 
sâch Viêt dich cûa Lïnh Nam Chfch Quai không nhiêu, thê nên, thiêt nghï vie c chuyên 
dich tù chù Hân sang chù Viêt, giôi thiêu câc nhân vât, câc câu chuyên trong "Lïnh Nam 
Chfch Quai" cho moi nguôi - dâc biêt cho lôp trè - là dieu rât cân thiêt va quan trong vây. 

Chûng toi se lân luot dich câc truyên trong Lïnh Nam Chfch Quai, va anh Trân Dïnh 
Hoành se bïnh câc truyên này hâu làm rô an nghïa, va se dâng de chia se vôi câc ban. 

Chue câc ban mot mùa xuân an hôa! 

Nguyên Hfru Vinh 




LINH NAM CHICH QUAI 



Nguyên Hfru Vinh 



Lïnh Nam Chfch Quai (1) là mot trong nhùng tâc phâm vân hoc dân gian dâu tien cûa 
Viêt Nam, viêt bâng chù Hân vân xuôi, rât quy hiêm côn lai tù thôi Ly, Trân. Chua biêt 
rô tâc giâ là ai, cô thê do Trân Thê Phâp (2) soan vào khoâng cuôi thê ky XIV, sau duoe 
Vu Quynh (3) va Kiêu Phû (4) ô cuôi thê ky XV hiêu chfnh. Doàn Vïnh Phûc (5) , thôi 
Mac trfch tù "Viêt Bien U Linh" chép thêm nhiêu truyên moi trong quyên 3 (tue bien). 
Doàn Vïnh Phûc khi viêt tiêp quyên 3, cô ghi trong phân Bat mot dû kiên quan trong là 
Lïnh Nam Chfch Quai do Vu Quynh va Kiêu Phû hiêu chfnh, bô sung gôm 2 quyên, tât câ 
cô 22 truyên, bât dâu tù truyên Hong Bàng va châm dût ô truyên Da Xoa. Cuôi thê ky 18 



lai cô Vu Khâm Lan bô sung thêm. Trâi qua nhiêu thê ky, Lïnh Nam Chfch Quai duoc 
nhiêu liguai hiêu chinh va tu bô, hiên nay dugc biêt cô 1 1 truyên bân côn luu lai. Nhùnj 
truyên bân này cô sô truyên khâc nhau cûng nhu tên goi cùng khâc nhau, cô bân cô 22 
truyên, cô bân cô toi 43 truyên. Câc bân cô nhiêu tên goi khâc nhau nhu là Lïnh Nam 
Chfch Quai Liêt Truyên, Lïnh Nam Chfch Quai, Lïnh Nam Chfch Quai Ngoai Truyên, 
Lïnh Nam Chfch Quai Khâo Chânh. . . May cô loi Bat cûa Doàn Vïnh Phûc dâ giûp câc 
hoc giâ sau này cô duoc mot ft chûng cû de nghiên cûu va tïm toi truyên bân nào trong 
tât câ 1 1 truyên bân côn lai là gân nhât vôi nguyên tâc. 




Nôi chung, Lïnh Nam Chfch Quai làm mot tâp truyên cô quan trong, tâp hop nhiêu truyên 
thân thoai, truyên thuyêt vôi nôi dung rât rông, de câp dên lich su, vân hôa va phong tue 
tâp quân cûa Viêt Nam, ghi lai nhûng câu chuyên kê, nhûng truyên thuyêt dân gian ly ky, 
hâp dân vê nhiêu loai nhân vât, nhiêu lïnh vue va pham vi cûa cuôc sông, hoâc giâi thfch 
nguôn gôc dân tôc (Truyên Hong Bàng, Truyên Môc Tinh. . .), hoâc kê su tfch câc bâc 
anh hùng, câc nhân vât tài giôi (Truyên Phù Dông Thiên Vuong, Truyên Hai Bà 
Trung. . .), hoâc giâi thfch phong tue tâp quân (Truyên bânh chung, Truyên trâu eau. . .), 
hoâc cô lien quan dên câc di tfch vân hoâ, lich su (Truyên Tù Bao Hanh, Truyên Thân 
Nhu Nguyêt. ..)... Lïnh Nam Chfch Quai vê co bân là nhûng ghi chép khâ don giân vê 
chân dung câc nhân vât "phi thuông", "toàn ven". Du chûa dây nhûng yêu tô hoang 
duông, ky âo, nhung nô vân duoc xem là nhûng chuyên "cô thuc", là nguôn tu lieu tham 
khâo cô giâ tri de nghiên cûu lich su, vân hôa va xâ hôi Viêt Nam. 

Lïnh Nam Chfch Quai cûng nhu câc bô sâch viêt chû Hân khâc cûa Viêt Nam, phân Ion 
côn nâm trong câc thu viên chua duoc xuât bân, hoâc là xuât bân lé tè. Nhà sâch Khai Trf 
ô Sài gôn cûng nhu nhà xuât bân Vân hoc ô Hà Nôi, vào dâu nâm 1960 cûng dâ xuât bân 
bân dich Viêt cûa Lïnh Nam Chfch Quai. Hai cuôn sâch này chî là hai cuôn sâch dich ra 
chû Viêt dua trên mot trong nhûng truyên bân, chua cô su hiêu dfnh, dôi chiêu va tông 
hop vôi câc truyên bân tuong tu khâc. 



Dâu nâm 1991, Nhà xuât bân Trung Châu tinh Hà Nam, Trung Quôc dâ xuât bân cuôn 
"Lïnh Nam Chfch Quai Dâng Su Lieu Tam Chûng" bâng chû Hân do Dôi Khâ Lai ô khoa 



Lich su, truông Dai hoc Trinh Châu chû bien. Song dây cûng chî su dung mot truyên bân 
suu tâm duoc tù Thu Viên Société Asiatique, Paris. 

Cuôi nâm 1992, Viên Nghiên cûu Hân Nom, Hà Nôi, hop tac voi Viên Viên Dông Bac 
Cô (Ecole Française d'Extrême Orient), Paris va Dai Hoc Chung Cheng, Taiwan, do Trân 
Khânh Hao chû bien va nhà sâch Hoc Sinh Thu Cuc 6 Taipei an hành mot bô sâch dô sô: 
"Viêt Nam Hân Vân Tiêu Thuyêt tùng san", gôm hon 40 bô sâch cô xua cûa Viêt Nam. 
Dieu dâng tiêc là bân in chù Hân Lînh Nam Chich Quai trong bô tùng san này vân côn cô 
nhiêu thiêu sot trong phân hiêu dinh. Tuy nhiên, cho dên lue này, nô vân là bân chù Hân 
tuong dôi phô bien va dây dû nhât trong câc bân in vê Lïnh Nam Chich Quai ra dôi tù 
truôc cho toi nay. Trong lân xuât bân này Lïnh Nam Chich Quai duoc chon lua cân thân 
giûa câc truyên bân, chon ra mot truyên bân thich hop nhât, hiêu dinh va cho an hành. 
Câc hoc giâ dâ chon truyên bân HV 486 cûa viên Su Hoc làm bân chinh va voi 2 bân phu 
khâc, VHV 1473 va VHV 2914, cûa Viên Nghiên cûu Hân Nom, hiêu dinh, so sânh va in 
thành sâch xuât bân. Sâch gôm 42 truyên chia thành 3 quyên: 

Quyên 1 gôm câc truyên: 




Hong Bàng thi truyên: Truyên ho Hong Bàng kê vê nguôn gôc dân tôc Viêt Nam 



Ngu tinh truyên: Truyên Tinh Câ kê truyên thuyêt Lac Long Quân diêt Ngu tinh ô Bien 
Dông. 



Hô Tinh truyên: Truyên Tinh con hô ly va su tîch Hô Tây. 

Môc Tinh truyên: Truyên Tinh cây kê cây thành tinh va tue trù ta cûa nguôi Vie t xua 

Tân Lang truyên: Truyên trâu eau kê su tich trâu eau va tue dùng eau trâu trong viêc cuôi 
hôi 

Nhât Da Trach truyên: Truyên Bâm Da Trach, kê vê su tich Triêu Quang Phuc va truyên 
thuyêt Tien Dung va Chû Dông Tù 

Dông Thiên Vuang truyên: Truyên thuyêt vê Thânh Dông 

Chung Binh truyên: Truyên Bânh Chung vê truyên thuyêt bânh chung, bânh dày va con 
hiêu dUgc truyên ngôi. 

Tây qua truyên: Truyên Dua Hâu kê vê tich Dua hâu truyên vào Vie t Nam. 

Bach Trï truyên: Truyên chim Trï trâng va truyên thuyêt vê nuôc Vie t Thuông xua. 

Quyên 2 gôm câc truyên: 

Ly Ông Trong truyên: Truyên kê su tich Ly Ông Trong thôi Tân Thuy Hoàng 

Viêt Tinh truyên: Truyên Giêng Vie t, truyên kê Thôi Vy gâp tien. 

Kim Quy truyên: Truyên Rùa Vàng kê vê Loa thành va chuyên tinh nghïa, trung hiêu 
Trong Thûy My Châu. 

Man Nuong truyên: su tich vê Phât Mâu Man nuong. 

Tân Viên son truyên: Truyên thân nui Tân va chuyên Son tinh, Thûy tinh tranh giành 
nhau lây My Nuong. 

Long Nhàn Nhu Nguyêt nhi thân truyên: Truyên kê hai vi thân ho Truong giûp Le Bai 
Hành dai phâ quân Tông. 

Tù Bao Hanh Nguyên Minh Không truyên: Truyên kê vê cao tâng phô vua giûp nuôc là 
su Tù Bao Hanh va Nguyên Minh Không thôi triêu vua Ly Nhân Tông va Ly Thân Tông. 

Nam Chiêu truyên: Truyên Nam Chiêu kê su tich con châu cûa Triêu Bà chông choi vôi 
quân phuong Bâc. 

Tô Lich giang truyên: Truyên sông Tô Lich kê chuyên Cao Bien bi giêt vï xûc pham thân 
sông. 



Duang Không Lô Nguyên Giâc Hâi truyên: Truyên kê vê thiên su Không Lô va Giâc Hâi 
thôi Ly Thân Tông. 

Hà Ô Loi truyên: Truyên kê Hà Ô Loi vï tfnh hâo sac ma bi chêt thâm 

Da Thoa vuang truyên: Truyên kê vua Da Thoa hâo sac, dânh nuac nguôi de cuap va 
nguài khâc. Vï thê bi giêt va mât nuac. 





Quyên 3 (tue bien) gôm câc truyên: Sï Vuang tien truyên, Soc Thiên Vuang truyên, Kiên 
Hâi mon tam vi phu nhân truyên, Long Dô vuang khi truyên, Minh chû Dông Cô truyên, 
Ûng thiên hôa duc hâu thô thân truyên, Long trâo Khuôc lô truyên, Phùng Bô Câi Bai 
vuang truyên, Trinh linh nhi Trung truyên, My Ê trinh lie t truyên, Hong Thânh dai thân 
vuang truyên, Minh ûng An sa truyên, Dai Than Dô lô thach thân truyên, Xung Thiên 
Chiêu ûng thân vuang truyên, Khai thiên trân quôc Dâng châu phûc thân truyên, Uy linh 
bach hac thân tù truyên, Thân Chu Long vuang truyên, Ni su Duc Hanh truyên, Pham Tû 
Hu truyên. 

Cô thê nôi sâch "Lïnh Nam Chich Quai" trong bô "Viêt Nam Hân Vân Tiêu Thuyêt tùng 
san" là bô sâch khâ hoàn hâo duge chon loc công phu gôp phân giûp chûng ta cô thêm 
dieu kiên de nghiên cûu lich su, vân hôa va xà hôi Viêt Nam ban dâu vê moi mât. 



Chû thich 



1. Chich "Sft" nghïa là "chon", "lua chon", "nhât lây". Lïnh Nam Chich Quai (ÎÉMi^fë) 

là "Lua chon nhûng chuyên quai di ô Lïnh Nam" (llM). Lïnh Nam là vùng dât phia nam 

nui Ngû Lïnh, dât câc dân toc Viêt eu ngu, trong truyên thuyêt xua ô Viêt Nam va Trung 
Quôc. 



2. Trân Thê Phâp: Không rô nâm sinh, nâm mât, hiêu là Thûc Chi, nguôi làng Thach 
Thât, nay thuôc tînh San Tây. 

3. Vu Quynh (1452-1516) tu Thû Bôc, hiêu Trach O, nguôi làng Mo Trach, huyên 
Duông An. Làm quan toi chûc Thugng Thu à câc bô Công, bô Lai va bô Binh, kiêm Tu 
nghiêp a Quôc Tû Giâm, Su Quân Tông tài. Ngoài viêc hiêu dïnh va tu sùa Lïnh Nam 
Chîch Quai, côn bien soan Vie t Giâm Thông Khâo, Hôa Thành Toân Phâp. 

4. Kiêu Phû (1446- ?), tu Hiêu Le, hiêu Ninh San, nguôi làng Lap Ha, huyên Ninh San 
sau dôi là Yen San, phû Quôc Oai, tînh San Tây, nay là xâ Yen San, huyên Quôc Oai, 
tînh Hà Tây. Nâm At Mùi 1475, ông dô nhi giâp tien sï, lue 29 tuôi làm dên Tham chînh, 
nôi tiêng vân tha duang thôi. 

5. Boàn Vïnh Phûc: Không rô nâm sinh, nâm mât. Théo bài Hâu bat de nâm Quang Bâo 
sa niên (1554) ô mot sô bân Lïnh Nam Chîch Quai, ông làm viêc ô eue Tû lâm thuôc 
Viên Hàn lâm dôi nhà Mac. 

Tham khâo: 

1. "Lïnh Nam Chîch Quai", Viêt Nam Hân Vân Tiêu Thuyêt Tùng San, Phâp Quôc 
Viên Dông Hoc Viên xuât bân, Hoc Sinh Thu Cuc an hành, Taipei, Taiwan, 1992 

2. "Lïnh Nam Chîch Quai Dâng Su Lieu Tam Chûng", Nhà xuât bân Trung Châu, 
Hà Nam, Trung Quôc, 1991 

3. "Lïnh Nam Chîch Quai", Dinh Gia Khânh, Nhà xuât bân Vân hoc, Hà Nôi, 1960 

4. "Lïnh Nam Chîch Quai", Le Hùu Mue, Nhà sâch Khai Tri, Saigon, 1960 

5. "Bai Viêt Su Ky Toàn Thu", Chen Chinh Ho, Tokyo University, 1984 

Loi tira - Lïnh Nam chich quai liêt truyên cûa Vu Quynh 

Que Hâi (1) tuy ô côi Lïnh Ngoai, nhung nui non ky vy, dia linh, nhân kiêt, vât la thuông 
thuông vân cô. Tû thôi Xuân Thu, Chien Quôc, câch thôi thâi cô không xa, phong tue 
nuoe Nam côn don sa, chua cô su sâch de ghi chép, nên nhiêu chuyên bi lâng quên, mât 
mât. Riêng côn truyên nào không bi thât lac thï may duge dân gian truyên miêng. Dên 
câc dôi Tây Hân, Dông Hân, Dông Tây Tân, Nam Bâc triêu, rôi dên Duông, Tông, 
Nguyên moi cô su ghi chép câc truyên nhu Lïnh Nam Chï, Giao Quâng Chï, An Nam Chï 
Luge, Giao Chï Chï Luge v.v. . . moi cô thê tham khâo rô rang duge. Nhung nuoe Viêt ta 
tû xua vôn là noi hoang dâ cho nên viêc ghi chép côn sa luge. 

Nuac ta lâp quôc tû thôi Hùng Vuong, dân dân khai hôa, vân minh moi cô tû câc dôi 
Triêu, Ngô, Dinh, Le, Ly, Trân dên nay dâ lan dên khâp noi, cho nên viêc ghi chép quôc 
su duge tu ông tân non. Nhùng truyên chép ô dây là su ô trong truyên châng? Bât dâu cô 
tû thôi nào? Tên ho nguôi viêt là ai dêu không thây ghi rô. Viêt ra dâu tien là nhûng bâc 
tài cao hoc rông ô dôi Ly, Trân. Côn nhûng nguôi hiêu dïnh, tu bô câc bâc quân tû uyên 
bâc, hiêu cô ngày nay. 



Kê ngu này xin dem ngon nguôn ra ma suy xét lai cho sang tô y nguôi viêt truyên. Nhu 
truyên ho Hong Bàng thï nôi rô viêc khai sinh ra nuac Viêt ta. Truyên Da Thoa luge thuât 
vê thôd manh nha cûa nuac Chiêm Thành. Truyên Bach trï thï chép chuyên vê nuac Viêt 
Thuàng. Côn truyên Rùa Vàng chép su An Duang Vuang. Vê phong tue Dô sinh le thï 
không cô gï quy bâng trâu eau, lây dô ma biêu duang nghïa va chông, tïnh huynh de. Vê 
mùa ha nuac Viêt ta không cô gï quy bâng quâ dua hâu, cûng dùng de kê truyên cây vât 
bâu cûa mïnh, quên câ an chû. Truyên Bânh Chung khen long hiêu voi cha me. Truyên 
Hà Ô Loi rân thôi dâm ô. Dông Thiên Vuang phâ giac An, Ly Ông Trong diêt Hung Nô, 
dû biêt nuac Nam ta cô nguôi tài giôi. Chû Dông Tû kêt duyên cùng Tien Dung. Thôi Vy 
tao gâp gô ban tien, dû biêt làm viêc nghïa thï âm duc cô thê thây vây. Nhùng truyên Bao 
Hanh, Không Lô khen viêc bao duge thù cha, câc vi thân tâng ây hâ cô thê mai mot hay 
sao? Nhùng truyên Ngu Tinh, Hô Tinh nêu rô diêt trù yêu quai ma on duc Long Quân 
không thê quên duge vây! 

Hai linh thân ho Truang chêt thành thân minh, treo cô ma biêu duang, ai dâm nôi không 
duge? Anh linh thân nui Tân Viên trù duge loài thuy tôc, nêu lên cho hiên hâch, ai lai 
bâo không phâi? Than ôi! Nam Chiêu là con châu Triêu Vu De, nuac mât lai biêt phuc 
thù; Man Nuang là me Môc Phât, nâm han làm duge mua dâm; Tô Lich là thân dât Long 
Dô, Xuang Cuông là thân cây chien dàn, mot dâng thï lâp dàn tê le, dân duge huông 
phûc, mot dâng thï dùng ky thuât ma trù cho dân duge thoât hoa.Viêc tuy ky la ma không 
quai dân, nguôi thï hai ky di nhung không dên nôi là yêu quai. Truyên kê tuy cô phân 
hoang duông ma tông tich vân cô phân là bâng cû, hâ châng phâi chî côt khuyên dieu 
thiên, rân dieu âc, bô giâ theo thât de khuyên khich phong tue ma thôi u? So voi sâch 
"Suu Thân Ky" dôi Tân, sâch "Dia Quai Luc" dôi Duông thï cûng giông nhau vây. 

Ôi! Truyên la dât Lïnh Nam thât là nhiêu, không dgi khâc vào dâ, viêt vào tre ma dâ khâc 
sâu vào bia miêng, vào long nguôi? Tù dûa bé hôi sûa dên eu già tôc bac dêu làu thông, 
dêu yêu thich, lây dô de noi guang thï tât là phâi cô lien quan dên cuang thuông, phong 
tue tâp quân. Dâu cô phâi là nhùng chuyên nhô bé tâm thuông duge. 

Mùa xuân nâm Nhâm Ty, niên hiêu Hong Duc, kê ngu này mai biêt duge sâch này, ôm 
lây ma doc, không trânh khôi chû no nhâm chû kia. Thê là quên mïnh dôt nât, dem ra 
hiêu chinh, xêp thành hai quyên, dât tên là "Lïnh Nam Chich Quai liêt truyên", cât ô 
trong nhà de tien viêc thuông làm. Côn nhu viêc khâo chinh, nhuân sâc, làm cho vân hay, 
loi dep, y sâu thï chu vi quân tû hiêu cô sau này hâ không cô ai hay sao? 

Cho nên viêt bài tua này. 

Giûa mùa thu nâm thû 23, dôi Hong Duc (2) 

Vu Quynh 

Giâm Sât Ngu Su dao Kinh Bâc, Tien Sï khoa Mâu Tuât, hiêu Trach O, Yen On, nguôi 
làng Mo Trach, huyên Duông An, Hong châu. 



10 



Chu thîch 

1. Que là tên tînh Quâng Tây, Trung Quôc. Que Hâi theo nghïa rông là vùng dât bao gôm 
Quâng tây, tûc chî gôm câ nuôc ta. 

2. Tûc nâm 1492 dôi vua Le Thânh Tông 

Loi Bat (tira cuôi sâch) - Lînh Nam chîch quai liêt truyên cûa Kiêu Phû 




Ngu y cho rang viêc thuông thây thï chép trong Kinh, Su de luu lai ô dôi, viêc ky quai thï 
chép thành Truyên, Ky de rô chuyên la. Cho nên viêc câc dôi Ngu, Ha, Thuang, Chu thï 
chép vào Kinh, viêc câc dôi Hân, Duông, Tông, Nguyên thï ghi rô ô Su. Côn câc chuyên 
nhu "Ông già bai sông", "Duôi rông vach dât", "Gô hât trong làng", "Chim se ngâm sâch 
dô" thï cô Truyên de bù vào chô thiêu. Câc sâch Vu De nôi truyên dôi Hân, Thiên Bâo dât 
su dôi Duông, Triêu dâ thiêm tâi dôi Tông cùng không gï khâc hon là gôp nhât chuyên la 
câc dôi de tien xem dô châng. 

Nuôc Viêt ta tù thôi loan Muôi hai Su quân vê truôc, tuy su lieu không dû rô de khâo 
chûng, nhung su tich cûa nuôc nhà vân cô thê xem ô Thôc Thûy Thông giâm va su sâch 
thuôc câc triêu. Côn nhu sông nui linh thiêng, nhân vât la ky thï tuy su bût không chép, 
nhung bia miêng không ngoa. Nguôi bâc hoc rông dôi sau gom gôp lai, bien thành truyên 
duoc bây nhiêu thiên, thu thâp nhûng mâu chuyên vun vât, linh tinh de bô sung vào 
nhûng chua dây dû. Trong nhûng viêc ky quai dô, vân cô nhûng dieu hê trong. 

Ôi ! Dâ cô chuyên trôi sai huyên dieu xuông thê ma sinh ra nhà Thuong, thï chuyên tram 
trûng nô ra trâm con de chia tri nuôc Nam, chuyên Hong Bàng không thê mât duoc. Thà 
làm dâu gà côn hon duôi trâu, cho nên chuyên con châu ho Triêu chông eu vôi Bâc triêu 
thï chuyên Nam Chiêu không thê bô sot. Sông nuôc vây quanh ma rông xanh hôi tu, chép 
lai chuyên sông Tô Lich hâ châng phâi làm dep cho phong cânh kinh dô u? Chien thâng 
xong ma lo là lây nô, ghi chép vê thân Kim Quy châng phâi là de chê trâch An Duong 
Vuong quên lâng moi nguy sao? Trù hai cho dân thï nhûng chuyên Ngu tinh, Hô tinh, 
Môc tinh dâ ghi rô su viêc. Tron bê toi thï câc chuyên Bânh chung, Long nhân, Bach trï 



11 



dâ chép tô tuông. Phù Dông Thiên Vuang, Ly Ông Trong nôi danh dânh giâc giû nuac 
ma duac hiên thân. Dua hâu, Cây eau duoe biêt vï thêm vât loi dân. Dâm Da trach, Viêt 
Tînh cuang, làm dieu thiên thï duang làm âm bâo, côt de rân dôi. Hà Ô Loi, Da Xoa 
Vuang hiêu dâm, hai thân, mât nuac là de khuyên rân. Côn nhu câc chuyên Thânh nui 
Tân Viên ngân tai ngùa hoa, bà Man Nuang câu mua ûng nghiêm. Tù Bao Hanh phuc 
thù cho cha, Nguyên Minh Không tri bênh cho vua, Duang Không Lô va Nguyên Giâc 
Hâi cô phép bât rông xuông dât, bât tâc kè phâi rai, ai cûng khâm phuc phép thuât dieu 
ky. Su viêc tuy không bïnh thuông, nhung truyên thuyêt thï gân lien vôi di tich, nêu lên 
hâ châng phâi hay sao. Nhung nôi Thân Tân Viên là con trai cûa Au Ca, Dông Thiên 
Vuang là Long Quân tâi thê, Ly Ông Trong giâ vô di ta ma chêt, trôm nghï không phâi là 
nhu vây. Truyên xua cho là Y Doân do viêc bêp nûc giôi ma gâp vua Thang, Bach Ly Hê 
chân trâu ma câu gâp Tân Mue Công. Nêu không nhô Manh Tû ra suc bien minh, thï hai 
ông này cuôi cùng vân chiu tiêng nha dô sao? Tân Viên là thân hao khi, Dông Thiên 
Vuang là tuông trai sai xuông, Ly Ông Trong là bâc hào kiêt mot thôi, dâu cô nhu viêc 
ghi trong truyên duoe. 

Cho nên ngu toi dua vào sâch khâc, ghi thêm y mïnh, sûa lai cho dûng, bien chinh nhûng 
lâm lân thuô truôc de khôi bi dôi sau chê cuôi, lai bot chô ruôm rà, theo chô ngân gon 
côt de tien xem. Mong câc bâc bâc nhâ quân tù hây luong thû cho. 

Nâm Qui Sûu, niên hiêu Hong Duc thû 24 (1). 

Ninh Son Kiêu Phû, tu Hiêu Le, Tien sï Khoa At Mùi, nguyên Giâm sât Ngu su dao Kinh 
Bâc kinh chép. 



Chu thich 

1. Tue nâm 1493 dôi vua Le Thânh Tông 

Loi Hâu Bat (bat cuôi sâch) - Lînh Nam chich quai liêt truyên quyên 3 (tue loai) cûa 
Doàn Vînh Phuc 

Câc sâch xua nhu Nam Truyên Ky, Thê Thuyêt, Dâ Luc, Chi Di, Tap Bien. . . duoe yêu 
chuông cûng bôi vï ghi lai câc chuyên quai di xa gân, xua nay, de làm vui cho thiên ha. 

Nuac Dai Viêt ta, non sông gâm vôc, thuông xung là nuac cô vân hiên. Vây thï su tich 
cûa câc anh hùng hào kiêt, câc chuyên ky bi la lùng cûa su viêc xây ra, hâ châng cô sâch 
truyên ghi chép lai hay sao? 

Nay xem sâch Lïnh Nam liêt truyên không thây ghi tên tâc giâ, không biêt do nho sinh 
thôi nào khôi thâo. Bân hiên hành là cûa ông Trach O ho Vu, là nguôi làng Mo Trach, 
mot kê sï thôi Hong Duc vang danh khoa hoan, bâc hoc hiêu cô. Sâch gôm 2 quyên, tât 
câ cô 22 truyên, xêp theo thû tu bât dâu tù truyên Hong Bàng va châm dût ô truyên Da 
Xoa. Dûng là sâch hay, dâng duoe liêt vào hang nhât nhï trong loai Truyên Ky. Dâng tiêc 



12 



là vï côn thiêu sot câc truyên nhu Sï Nhiêp, Rông dâ, thân Bach Hac v.v chua duoc bien 
soan thêm vào. Ngu sinh xong viêc công, rôi rânh dem sâch ra doc thây duoc câi dep cûa 
thânh hiên, câi gâm vôc cûa non sông, chuyên anh hùng, trinh liêt cûa hai Bà Trung, su 
linh ûng cûa thân Kiên Hâi, cùng vôi câc chuyên khuyên nguoi, day dôi khâc nûa. Vï thê, 
ngu sinh moi xét lai sâch "Triêu Công Su Ky", tham khâo "Viêt Bien U Linh", bien soan 
bô sung, bô bot chô ruôm rà, làm cho ngân gon, viêt thânh quyên moi, cho vào phân goi 
là Tue bien, de tien bê thuông lâm. Côn viêc khâo sât, hiêu chinh thï chô mong ô câc bâc 
tài cao hoc rông vây. 

Thuôc truông sinh luyên mot mach, duôi dât thï non tien, dâm sâu, trên trôi thï sao phûc, 
mây lành, hâ châng phâi là dông tien côn dô hay sao. Huông chi nguoi là van vât chi linh, 
không tin nhùng chuyên thân bi sao duoc, nhu chuyên Bùi Hàng, Biêt Di thôi Tông thï 
cûng giông nhu vây ma thôi. Dùng vï Không Tû không day ma cuôi chê. 

Xua, ho Hô bân viêc vua ma côn viêt nên Dich Truyên, sâp xêp thânh sâch, khôi de lâng 
phi thôi giô. Ngu toi hoc theo nhu vây ma soan tâp "Tue Bien" này, viêt nên loi Bat de 
tôm tât nôi dung. 

Nho sinh Doàn Vïnh Phûc 

Ngày 20, thâng 8, dâu nâm Quang Bâo (1) ô Cuc Tû Lâm thuôc Viên Hàm Lâm 



Chû thich: 

1. Quang Bâo là niên hiêu cûa Mac Phûc Nguyên 

(Nguyên Hûu Vinh) 



13 



Truyên ho Hong Bàng 



•>-**?C*éB 




De Minh châu ba dài Viêm De Thân Nông sinh ra De Nghi, nhân di tuân vê phîa Nam 
dên nui Ngû Lïnh mùng gâp va lây duoc con gai bà Vu Tien rôi trô vê, sinh ra Lôc Tue. 
Lôc Tue mât mày sang sûa, thông minh phûc hâu, De Minh rât lây làm la, muôn cho nôi 
ngôi minh. Lôc Tue cô tù, xin nhuông cho anh là De Nghi. De Minh lien lâp De Nghi 
làm nguôi nôi ngôi cai tri dât phuang Bâc, phong cho Lôc Tue làm Kinh Duong Vuong 
de cai tri dât phuong Nam, lây hiêu nuôc là Xich Quy. Kinh Duong Vuong cô tài di duôi 
thûy phû, lây Long Nù là con gai Long Vuong ô hô Dông Dïnh, sinh ra Sùng Làm hiêu là 
Lac Long Quân, cho nôi ngôi tri nuôc. Kinh Duong Vuong không biêt di dâu mât. 

Long Quân day dân viêc cày cây, com an âo mâc, dât ra câc câp quân, thân, ton, ti, câc 
dao cha con, vo chông. Dôi khi trô vê thûy phû ma trâm ho vân yen vui vô su. Hê dân cô 
viêc lai Ion tiêng goi Long Quân rang: "Bô oi! sao không lai cûu chûng con" (Nguôi Viêt 
xung Phu là Cha hoâc là Bô (1), xung Quân Vuong là Vua (2)) thï Long Quân toi ngay. 



14 



Su linh hiên cûa Long Quân, nguôi dôi không ai luông nôi. 




De Nghi truyên ngôi cho con là De Lai. Vï nhô dên chuyên ông tô De Minh du hành 
phuong Nam gâp tien nû, nên De Lai nhân khi phuong Bac thiên ha thâi bïnh bèn sai 
quân thân là bon Xi Vuu thay mïnh trông coi viêc nuoc, rôi di tuân xuông nuoc phia nam 
dên nuoc Xich Quy. Khi dô, Long Quân dâ vê thûy phû, trong nuoc không cô vua. De 
Lai bèn de ai thiêp là Au Co va câc thi ty ô lai noi hành cung rôi di chu du thiên ha, ngâm 
xem câc noi danh lam thâng cânh. Thây hoa ky cô la, trân câm di thû, voi, tê, dôi moi, 
ngoc ngà, vàng bac, que, tiêu, huong, trâm, dàn cùng câc son hào hâi vât không thiêu thû 
gï, khi hâu bon mùa không lanh không nông, De Lai vui thich ma quên trô vê. Dân 
phuong Nam khôn khô vï bi quây nhiêu, không duoc yen sông nhu xua, nên ngày dêm 
mong moi Long Quân trô vê. Thê nên cùng nhau goi Ion: "Bô oi, bô ô dâu mau vê cûu 
chûng con". Long Quân dôt nhiên trô vê, thây Au Co sông mot mïnh, cô dung mao dep 
de la thuông, trong long vui mùng, bèn hôa thành mot trang thiêu niên khôi ngô tuân tu, 
ta hùu kê hâu nguôi ha dông duc, vùa di vùa ca hât dânh trông truôc hành cung Au Co ô. 
Au Co thây vây, sinh long ua thich. Long Quân don Au Co ô Long Trang Nham. De Lai 
trô vê, không thây Au Co, sai quân thân di tïm khâp thiên ha. Long Quân cô phép thân 
thông, bien hôa thành trâm hïnh van trang, yêu tinh, quy su, rông, rân, hô, voi. . . làm cho 
bon di tïm Au Co dêu so hâi không dâm suc sao, De Lai bèn phâi trô vê phuong Bâc. 
Truyên ngôi dên dôi Du Vông, dânh nhau voi Hoàng De ô dât Bân Tuyên, dânh không 
nôi ma chêt (3). Dôi Thân Nông toi dây thï hêt. 

Long Quân lây Au Co, trong nâm sinh ra mot boc trûng, cho là diêm bât thuông, vût ra 
ngoài dông; qua bây ngày, boc vô ra mot trâm quâ trang, moi trang no ra mot con trai, 
moi dem vê nhà nuôi. Không cân phâi bu môm, câc con tu Ion lên, nguôi nào cùng tri 
dùng song toàn, ai ai cùng ne phuc, dêu cho là nhùng kê phi thuông. Long Quân ô lâu 
duôi thûy phû, vo con sông mot mïnh, nay muôn vê dât Bâc. Au Co vê toi bien giôi, 
Hoàng De nghe nôi rât so hâi cho binh ra giû cûa ai, me con Au Co không thê vê Bâc 
duoc, nên ngày dêm Ion tiêng goi Long Quân rang: "Bô ô noi nào ma de me con toi buôn 
khô thê này". Long Quân bông trô vê, gâp nhau ô dât Tuong Dâ. Au Co khôc ma nôi 
rang: "Thiêp vôn là nguôi phuong Bâc, nay ô voi vua, sinh duoc trâm trai. Xin vua dùng 



15 



bô thiêp ma di, không cùng thiêp nuôi con, de va con phâi làm nguôi không chông, 
không cha, thât là dâng thuông". Long Quân nôi: "Ta là nôi rông, dûng dâu thûy toc, 
nàng là giông tien, sông 6 trên dât, tuy khî âm duong hop lai ma sinh ra con, nhung giônj 
giông khâc nhau, thûy hôa tuong khâc, khô à lâu voi nhau duoc, nay phâi chia tay. Ta 
dem nâm muai trai vê thûy phû chia tri câc xû, nàng dua nâm muai trai vê à trên dât, 
chia nuoc ma tri. Lên nui, xuông bê, hùu su bâo cho nhau biêt, dûng quên". Trâm con 
vâng loi, sau dô tù biêt ma di. 




Au Co va nâm muai con vê ô dât Phong Hiêp (Nay là huyên Bach Hac), cùng nhau ton 
nguôi con câ lên làm vua, hiêu là Hùng Vuong, lây tên nuoc là Vân Lang, dông giâp 
Nam Hâi, tây toi Ba Thuc, bâc toi Dông Dïnh hô, nam toi nuoc Hô Ton (nay là Chiêm 
Thành). Chia nuoc ra làm 15 bô là Giao Chî, Chu Diên, Ninh Son, Phûc Lôc, Viêt 
Thuông, Ninh Hâi (nay là Nam Ninh), Duong Tuyên, Que Duong, Vu Ninh, Y Hoan, 
Cûu Chân, Nhât Nam, Chân Dinh, Que Lâm va Tuong Quân. Sai câc em cùng nhau chia 
tri câc noi dô. Lai dât câc em làm tuong vân, tuong vô, vân là Lac Hâu, vô là Lac Tuong. 
Con trai vua goi là Quan Lang, con gâi vua goi là My Nuong, câc quan goi là Bô Chinh, 
nô bôc goi là Trâu, con ô gâi goi là Tinh. Bê toi cûa vua goi là Côi, dôi dôi cha truyên 
con nôi goi là Phu Dao, dêu xung là Hùng Vuong, không hê thay dôi. 

Luc ây, dân sông ô ven rùng, xuông nuoc thuông bi giông giao long làm hai, bèn nôi voi 
vua. Vua nôi rang: "Giông son man va giông thûy tôc khâc nhau, nên xâm pham lân 
nhau". Bèn khiên nguôi dôi lây mue xâm vào mïnh theo hïnh loài thûy tôc. Tù dô, dân 
không bi hoa giao long làm hai nùa. Tue xâm mïnh cûa dân Bach Viêt cùng bât dâu tù dô. 
Luc dât nuoc con so khai, dân không dû dô dùng, phâi lây vô cây làm âo, dêt cô tranh 
làm chiêu, lây bâ com làm ruou; lây cây eau, cây co làm dô an; lây câm thû, câ, tôm làm 
mâm; lây rê gùng làm muôi, cày bâng dao, trông bâng lûa. Dât trông duoc nhiêu gao nêp, 
dùng ông tre de thôi com an. Bâc gô làm nhà de trânh hô soi. Cât tôc ngân de de vào rùng. 
Dé con ra lây là chuôi lot cho nâm, cô nguôi chêt thï giâ côi làm lênh de nguôi lân cân 
nghe tiêng dên cûu. Viêc cuôi hôi giûa nam nû truôc lây goi muôi làm le vât di hôi, sau 



16 



dô mai giêt trâu de làm dô le, lây cam nêp de vào phông cùng an, rôi mai thành thân. 
Dây là lue chua cô trâu eau. 

Tram nguài con trai chinh là tô tien cûa nguôi Bach Viêt vây. 



Chu thich: 

1. Cha: chû Nom viêt là ^É, Bô: chù Nom viêt là ^ 

2. Vua: chû Nom viêt là (Trên ï duôi -fiï) 

3. Lïnh Nam Chich Quai, bân VHV 1473 cô thêm doan sau: Luc dô Xi Vuu ô phuang 
Bâclàm loan. Vua nuôc Hûu Hùng là Hiên Viên Hoàng De dem chu hâu toi dânh nhung 
không duge. Xi Vuu mïnh thû mât nguôi, suc khôe dûng mânh. Cô nguôd day Hoàng De 
dùng trông da thû làm lênh, Xi Vuu sa hâi chay vê dât Trâc Lôc. Hoàng De chiêm duge 
nuôc, lên làm vua. De Lai nghe biêt bèn trô vê phuang Bâc dânh vôi Hoàng De 3 lân, 
dêu thua, bi giâng phong ô dât Lac Ap. Dôi Thân Nông toi dây thï hêt. 

Nguyên Hûu Vinh dich 

Binh 

• Huyên thoai Hong Bàng, cho thây mot cuôc dâu tranh kich liât , va kêt quâ cuôi cùng là 
trôn lân, giûa hai nên vân hôa phu hê va mâu hê . 

Phu hê là vân hôa bâc phuang, vôi Thân Nông, De Minh, Lôc Tue (Kinh Duang Vuang). 

Mâu hê là vân hôa phuang nam vôi Vu Tien, Long Nù, Au Ca. . . 

Lïnh Nam theo truyên thuyêt là vùng Nam sông Duang Tû-Quâng Dông, Quâng Tây, Hô 
Nam, Bâc Viêt ngày nay-nai nguôi Hân goi câc dân tôc ô dô là Viêt, tûc là "vugt qua" 
(sông Duang Tû). Vào thôi cô dai, vân minh Trung Quôc phât triên ô châu thô sông 
Hoàng Hà ô bâc Trung quôc, xuông nam dên man bâc sông Duang Tù. Qua sông, mien 
nam sông Duang Tû — vùng Lïnh Nam — là mot nên là vân minh khâc, cûa câc dân tôc 
Viêt. 



17 




Phu hê xem ra thâng thê trên vân tù: Dông bô là dông chînh cûa "cây gia phâ" cûa 
"nguôi". Va sinh ra 100 con trai, châng cô thi met nào câ. 

Dông me gôm "tien" (Vu Tien, Au Ca), "rông" (Long Nù) va "nuôc" (Dông Dïnh Hô). 

Nhung phu hê chî thâng vê mât nôi. Vê mât chïm thï, mâu hê xem ra thâng thê: 

1. Au Ca cô hai chông, là hai anh em ho De Lai va Sùng Lâm, gân giông nhu tue nôi dây 
hiên nay vân côn ton tai vôi câc mot sô dân tôc thiêu sô Vie t Nam vân theo chê dô mâu 
hê. 

2. Sùng Lâm Lac Long Quân xem ra cô mâu mien nam (me va nuôc) nhiêu hon vân hôa 
bâc phuong: Ông nôi De Minh lây va phuong nam (con gai Vu Tien), sinh ra Lôc Tue 
Kinh Duong Vuong. Lôc Tue lai lây Long Nù cùa Dông Dïnh Hô ô phia nam, sinh ra 
Sùng Lâm Lac Long Quân. 

3. Rôt cuôc, 50 con theo Lac Long Quân vê bien, bien mât trong lich su. 50 nguôi con 
thành lâp lich su Vie t sau này là 50 dùa theo me. 

4. Nguôi Viêt nôi "Ta là con châu Rông Tien." Nhung bô rông này lai là rông tù ho ngoai 
cùa bô, rông tù Long Nù cùa Dông Dïnh Hô. Cho nên câ hai cha me (rông tien) dêu là lây 
ho ngoai là chinh. 

Dây xem ra vân là vân hôa Viêt Nam ngày nay. Ra duông chông chûa vo toi, vê nhà vo 
nâm hêt thôi cûng huê. © 

• Long nù, Lac Long Quân, Dông Dïnh Hô: Vân hôa "nuôc" (tù câc dông bên ngoai) 
quan trong cho nguôi Viêt dên nôi tù "nuôc", quan trong nhât cho su sông con nguôi, 
cûng dùng cho quôc gia, que huong, tô quôc: Nuôc Viêt, làng nuôc, non nuôc. . . 



18 



• Chûng ta nôi "Me Viêt Nam". Châng nghe ai nôi Bô Viêt Nam câ. 

• Vât biêu Rông Tien cûa van hôa Viêt cô su quân bïnh nam nû, âm duong, khâc voi 
nhiêu nên van hôa khâc, chî cô mot. Giâo su Kim Dinh viêt trong Kinh Hùng Khâi Triêt: 

Nêu cô mot ai chiu dUa mât nhïn rông ra nâm châu, rôi nhïn sâu vào thôi cô dai se thây 
không mot nuôc nào trên thê giôi cô vât biêu di dôi nhu thê ma tât câ chî là mot: 

An Dô là con voi. 

Nuôc Phâp là con gà. 

Nuôc Duc là con chim ung. 

Nuôc Anh là con su tû. 

Nuôc Tàu truôc hô sau rông. 

Riêng nuôc Viêt lai nhân câ dôi, câ tien lân rông. 

Nam nû, âm duong cân xûng duong nhiên là quân bâng, hài hôa, va hop tu nhiên hon câc 
nên vân hôa chî cô mot — phâi bô hêt tât câ, de giû mot con lai. 

• Boc trûng vât ô ngoài dông 7 ngày moi no ra trâm con: Dây là biêu tuong cûa linh khî 
cûa trôi dât trong 7 ngày. Tûc là nguôi Viêt cô câ ba yêu tô trong mïnh: Nguôi, trôi va 
dât. 

• Cânh dông là biêu tuong cûa dât, cûa ruông dông — Moi lien hê chat chë giûa con nguôi 
va mânh dât que huong. 

Cânh dông cûa nhà Nông con là biêu tuong cûa lien hê dên tô Thân Nông, nguôi sang tao 
ra câch trông trot. 

• Mot trâm con mot boc, nhân manh y nghïa "dông bào", va con nhân manh tînh "bïnh 
dâng." Moi nguôi ngang nhau vï trong 100 nguôi châng cô ai là anh ai là em câ. 

• Xem ra câc con sô duong, biêu hiêu cho su phât triên, duoc cô tïnh su dung: De Minh là 
châu 3 dôi cûa Thân Nông, dên Lac Long Quân là châu 5 dôi cûa Thân Nông, va boc 
trûng duoc nâm ngoài dông (cûa nhà Nông) 7 ngày. 

• Sô mot trâm là y chî sô nhiêu, sô dông: Trâm ho, sông lâu trâm tuôi, trâm nâm hanh 
phûc, trâm phuong nghïn kê, trâm hoa dua no. . . 

• Giâo su Kim Dinh nôi vê hai chû "Vân Lang": 

1 . Chû Vân theo nghïa cô là vë mïnh quen goi là "Vân Thân". Rôi tù dô cô nghïa là vân 
vê: thân mïnh duoc vë là thân cô vân vê. Sau cùng dat toi nghïa bao quât chî tât câ nhûng 
gï cô vân vê. Vân Lang là nuôc cô vân vê nguoc voi nuôc bi cai tri theo loi thû vât bâng 
gây, bâng chuông thï goi là vô tri. Chî cô vân tri moi làm nây sinh duoc câc moi nhân 
luân, nhûng moi lien hê nguôi voi nguôi duoc thâm nhuân bâng le, nghïa, liêm, si, tûc 
nhûng moi tïnh cao câ cûa con nguôi. 



19 



2. Vê chû Lang xét nhu bai chû làng thï cô nghïa là làng nuac. Van Lang là nuôc cô vân 
vé; côn xét theo âm chû Nho thï Lang cô nghïa là nguôi, ta quen goi bâng lang quân. 

• Phân kê câc tue le cûa dân nuac Vân Lang, cô vê nhu là tue le cûa câc dân toc thiêu sô 
vùng cao ngày nay, vân côn theo mâu hê: 

Luc dat nuôc côn so khai, dân không dû dô dùng, phâi lây vô cây làm âo, dêt cô tranh 
làm chiêu, lây bâ com làm ruou; lây cây eau, cây co làm dô an; lây câm thû, câ, tôm làm 
mâm; lây rê gùng làm muôi, cày bâng dao, trông bâng lûa. Dât trông duoe nhiêu gao nêp, 
dùng ông tre de thôi com an. Bâc gô làm nhà de tranh hô soi. Cât toc ngân de de vào rùng. 
Dé con ra lây la chuôi lot cho nâm, cô nguôi chêt thï giâ côi làm lênh de nguôi lân cân 
nghe tiêng dên cûu. Viêc cuôi hôi giûa nam nû truôc lây gôi muôi làm le vât di hôi, sau 
dô moi giêt trâu de làm dô le, lây com nêp de vào phông cùng an, rôi moi thành thân. 

Chï cô dân vùng cao moi lây vô cây làm âo, cô tranh làm chiêu, rê gùng làm muôi va quy 
muôi nhu vàng, dôt rùng de trông trot-trông bâng lùa, an nêp thay gao, thôi com trong 
ông tre, làm nhà tranh hô soi nghe nhu nhà sàn, cât toc ngân (khi xua nguôi Kinh de toc 
dài), dé con lot lên la chuôi, dùng muôi làm le vât dinh hôn, va giêt trâu hành lê-nguôi 
vùng xuôi cô le là giêt bô hon là trâu. . . 

• Tôm lai, truyên ho Hong Bàng là trôn lân va dâu tranh giùa hai nên vân hôa nam (mâu 
hê) va bâc (phu hê). Dû là câc diêm lôn nhu dàn ông làm vua là vân hôa bâc (phu hê), 
nhung da sô câc chi tiêt khâc là cùa vân hôa mien nam (mâu hê ) vôi khâ nhiêu chi tiêt 
phong tue vân côn ton tai trong câc dân tôc thiêu sô mâu hê mien cao ngày nay. 

Trân Dïnh Hoành bïnh 



20 



Câ tinh, Chôn tinh va Cây tinh 



Truyên Câ tinh (NgtF tinh) 

Ô ngoài bien Dông cô con câ dâ thành tinh, mïnh nhu rân dài han nâm muai truang, chân 
nhiêu nhu rêt, bien hôa thiên hïnh van trang, linh di khôn luàng, khi di thï âm âm nhu 
mua bâo, lai an thit nguôi nên ai cùng sa. 



-■•psw^ 




y V 


v-thsk.* 




F 




■ ÎW 



Dôi thuang cô cô con câ dung mao nhu nguôi, bai toi bô bien Dông, bien thành hïnh 
nguôi, biêt nôi nâng, dân dân sinh ra nhiêu con trai con gâi, hay bât câ, tôm, sô, hên ma 
an. Lai cô giông moi sông ô dâo bien, chuyên nghê bât câ, sau cùng bien thành nguôi, 
giao dich vôi man dân câc vât nhu muôi, gao, âo quân, dao, bua, v.v thuông qua lai ô 
bien Dông. Cô hôn dâ Ngu tinh, rang dâ lôm chôm cât ngang bô bê, ô duôi dâ cô hang, 
câ tinh sông ô trong dô. Thuyên dân di qua chô này thuông hay bi câ tinh làm hai.Vï sông 
giô hiêm trô, không cô loi thông, dân muôn ma duông di khâc nhung dâ rân châc khô dèo. 
Mot dêm, cô tien dên duc dâ làm câng de cho nguôi di de dàng qua lai. Câng sâp làm 
xong, câ tinh bèn hôa làm con gà trâng gây ô trên nui. Quân tien nghe tiêng ngô rang dâ 
rang dông nên cùng bay lên trôi (nay goi là câng Phât Dào). Long Quân thuang dân bi 
hai, bèn hôa phép thành mot chiêc thuyên Ion, ha le nh cho qui Da Xoa ô duôi thùy phù 
câm thân bien không duoc nôi sông, rôi chèo thuyên dên bô hang dâ câ tinh, giâ vô câm 
mot nguôi sâp ném vào cho nô an. Câ tinh hâ miêng dinh nuôt, Long Quân câm mot khôi 
sât nung dô ném vào miêng câ. Câ tinh chôm lên quây mïnh quât vào thuyên. Long Quân 
cât dut duôi câ, lot da phù lên trên nui nay chô dô goi là Bach Long Vï, con câi dâu trôi ra 
ngoài bê bien thành con chô. Long Quân bèn lây dâ ngân bê rôi chém nô. Nô bien thành 
câi dâu chô, nay goi là Nui Dâu Chô (Câu Dâu San), con thân mïnh. trôi ra ngoài Man 
Câu, chô dô nay goi là Câu Man Câu. 



21 



Truyên Chon tinh (Ho tinh) 

Thành Thâng Long xua côn cô tên là Long Bien, hôi thuong cô không cô nguôi ô. Vua 
Ly Thâi Tô chèo thuyên à bô sông Nhï Hà, cô hai con rông dân thuyên di, vï vây dât tên 
là Thâng Long, rôi dông dô ô dây, tûc là dât kinh thành ngày nay vây. 




Xua ô phia tây thành cô hôn nui dâ nhô. Trong hang duôi chân nui, cô con chôn chin 
duôi sông duoc hon ngàn nâm, cô thê hôa thành yêu tinh, bien hôa thiên hïnh van trang, 
hoâc thành nguôi hoâc thành qui di khâp nhân gian. Thôi dô, duôi chân nui Tân Viên, 
nguôi moi chôn gô kêt cô làm nhà. Trên nui cô vi thân, nguôi moi thuong thô phung. 
Thân day nguôi moi trông lûa, dêt vâi làm âo trâng ma mâc cho nên goi là "moi âo trâng" 
(Bach y man). Con chôn chin duôi bien thành nguôi moi âo trâng nhâp vào giùa dâm dân 
moi cùng ca hât, du bât trai gâi rôi trôn vào trong hang nui dâ. Nguôi moi rât khô sô. 
Long Quân bèn ra lênh cho lue bô thûy phû dâng nuôc lên phâ vô hang dâ, làm thành mot 
dâm nuôc Ion. Noi này trô thành mot câi vùng sâu goi là "dâm Xâc Chôn" (tûc Hô Tây 
ngày nay). Rôi cho lâp miêu de trân âp yêu quai (tûc chùa La dâ ngàn nâm). Cânh dông 
phia Hô Tây rât bâng phâng, dân dia phuong trông trot làm an, nay goi là "dông Chôn" 
(Hô Dông). Dât ô dây cao râo, dân làm nhà ma ô, thuong goi là "thon Chôn" (Hô Thon). 
Chô hang chôn xua, nay goi là dâm Lô Hô (Lô Hô Dàm). 



22 



Truyên Cây tinh (môc tinh) 

SRI 




Thôi thugng cô ô dât Phong Châu cô mot cây Ion goi là cây chien dàn, cao han ngàn 
trugng, cành la xum xuê, không biêt che rgp toi mây ngàn trugng. Cô chim hac bay dên 
làm tô, nên dât chô dô goi là dât Bach Hac. Cây trâi qua không biêt bao nhiêu nâm, khô 
héo rôi bien thành yêu tinh, rât dûng mành, cô thê giêt nguôi hai vât. Kinh Duong Vuang 
dùng thuât thân dânh thâng cây tinh này. Cây tinh này hai chiu khuât phuc nhung vân 
nay dây mai dô, bien hôa khôn luông, thuông an thit nguôi. Dân phâi lâp dên thô. Hàng 
nâm toi ngày 30 thâng chap, theo le phâi mang nguôi sông toi nôp, cây tinh moi de cho 
dugc yen on. Dân thuông goi cây tinh này là thân Xuong Cuông. Ô bien giôi tây nam 
giâp lien vôi nuôc Mi Hâu, vua sai dân moi ô Bà Lô (nay là phû Diên Châu) bât giông 
nguôi moi sông ô Son Nguyên toi nap, nhu vây dâ thành le thuông moi nâm. Toi khi Tân 
Thûy Hoàng bô Nhâm Ngao làm quan lênh Long Xuyên, Nhâm Ngao muôn bô tê le ây di, 
câm không dugc nap le nguôi sông, thân Xuong Cuông tûc giân vât chêt Nhâm Ngao. Vï 
thê, sau lai phâi phung thô nhiêu hon nûa. 

Dên dôi vua Dinh Tien Hoàng cô phâp su Du Vân Tuông vôn nguôi phuong bâc, duc 
hanh thanh cao, khoâng 40 tuôi, dâ tùng di qua nhiêu nuôc, biêt dugc tiêng câc dân moi, 
hoc dugc thuât làm mïnh vàng va rang dông, sang nuôc Nam ta lue hon 80 tuôi. Tien 
Hoàng lây le thây trô ma tiêp, phâp su bèn day cho phâp thuât de làm trô vui cho thân 
Xuong Cuông xem ma giêt y. Nguôi biêt phâp thuât này cô Thugng Ky, Thugng Can, 
Thugng Dât, Thugng Toâi, Thugng Hiêm Can thuông làm nguôi cuôi ngua hoac làm 
bon con hât. Hàng nâm toi thâng 1 1 lai dung lâu câu vông cao 20 trugng, dung mot cây 
dûng ô trong, têt vô gai làm dây thùng dài 136 thuôc, duông kinh rông 3 tâc, lây mây ma 
quân ngoài rôi chôn hai dâu dây xuông dât, giùa gâc lên cây. Thugng Ky dûng lên trên 
dây ma chay nhanh 3, 4 lân, di di lai lai ma không ngâ. Ky dâu dôi khân den, mïnh mâc 
quân den. Dây cûa Thugng Can dài 150 thuôc, cô mot chô mâc chac ba. Hai nguôi moi 
nguôi câm 1 can cô di trên dây, gâp nhau ô chô chac ba thï lai trânh, lên xuông ma không 
ngâ. Khi thï Thugng Dât lây mot tâm gô Ion rông 1 thuôc 3 tâc, dày 7 tâc dât lên trên cây 
cao 17 thuôc, Dât dûng ô trên nhây 2, 3 lâni, tien tien lui lui. Khi thï Thugng Toâi lây tre 



23 



dan thành long hïnh nhu câi lof bât câ, dài 3 thuac, trôn 4 thuac rôi chui vào dûng thâng 
mïnh ma không ngà. Khi thï Thugng Câu vô tay nhây nhôt, miêng la hét kêu gào, chuyên 
dông chân tay, rô xuang vô bung, tien lên lui xuông, hoâc làm nguôi cuôi ngua phi nhay, 
cûi mïnh xuông nhat lây vât ô duôi dât ma không rai khôi lung ngua. Khi thï Thugng 
Hiêm Can ngà mïnh nâm ngûa, lây thân dô mot câi gây dài rôi cho dûa trê trèo lên. Khi 
thï cho bon ca hât gô trông khua chiêng, ca mua râm rï. Lai giêt suc vât ma tê. Thân 
Xuang Cuông toi xem, phâp su doc mât chu rôi lây kiêm ra chém. Thân Xuang Cuông 
cùng bô ha dêu chêt hêt. Le làm le nap dâng nguôi sông hàng nâm bèn bô, dân lai sông 
yen lành nhu xua. 

(Nguyên Hîtu Vinh dich) 



Binh: 

• Ba truyên khâc phuc Câ tinh, Chôn tinh va Cây tinh này di ngay sau truyên khôi thûy 
lâp quôc Ho Hong Bàng, nôi vê câc giai doan kiên tao dât nuôc. Truôc tien ta cô "nguôi", 
tûc là "dân tôc" — ho Hong Bàng; sau dô là "lành thô" va "vân hôa". 

Vê lành thô thï truyên Câ tinh nôi vê bien, va truyên Chôn tinh nôi vê lue dia. 

Vê vân hôa, thï Câ tinh nôi vê thû thâch tù ngoài vào-tù thiên nhiên hoâc ngoai thù; 
Chôn tinh nôi vê thû thâch tù gian tham trong xâ hôi; va Cây tinh vê su xuông câp câc 
giâ tri dao duc vân hôa. 

• "Tinh" là giai doan thân vât hay linh vât (animism), trong dô moi thû quanh ta sông, 
suôi, dâ, câ. chôn, cây dêu cô thê là thân linh. Dây thuông là ton giâo dâu tien thôi sa 
khai cûa moi dân tôc trên thê giôi. Cho nên khi nôi dên khô khân nguôi xua nghï dên ma 
tinh là chuyên thuông, nhu là Câ tinh, Chôn tinh va Cây tinh. 



w 

Triêt ly nhân chu: 




24 



Ai diêt Câ tinh, Chôn tinh va Cây tinh? 

Câ tinh thi Lac Long Quân diêt, va Chôn tinh cûng do Lac Long Quân trân yêm. Cây tinh 
thï Kinh Duong Vuong, bô cûa Lac Long Quân dâ yêm trân mot phân; sau này do Du 
Vân Tuông va 5 de tû diêt. Dây là mot diêm rât thû vi va quan trong trong viêc phât triên 
tâm thûc Viêt Nam. 

Thân thoai câc nuôc, nhu thân thoai Hy Lap, gôc gâc cûa vân minh tây phuong, thï 
thuông phâi cô thân tri thân, hay thân tri quy. Con nguôi coi nhu bât lue hoàn toàn. 
Trong thân thoai Viêt Nam, con nguôi tri quy thân. Châng cô thân thânh nào khâc. Ngay 
trong câ truyên Câ tinh, thï tien phât trên trôi xuông cûng chî giûp dào câng de trânh bâo, 
chû châng làm gï vôi yêu tinh câ. 

Dây là triêt ly nhân chû-con nguôi là chinh. Con nguôi tu khâc phuc khô khân quanh 
mïnh. 

Lânh thô 

• Truyên Câ tinh nôi vê khâc phuc thû thâch cûa dai duong, biêu hiêu bâng Câ tinh dû 
dân. 




Loai nguôi an thit nguôi va nguôi "moi" trong truyên cô le là câc dân tôc di bien sông tai 
câc hâi dâo vùng Thâi Bïnh Duong. 

Truyên này con là ky tich vê mot sô câc dia danh mien bien — Bach Long Vï, Dâo dâu 
chô, Câu Man Câu, câng Phât dào. (Tuy nhiên, ngày nay ta không biêt câc dia danh này ô 
dâu). 

Dieu thû vi là duôi Câ tinh, sau khi bi chat di thï thành duôi rông trâng (Bach Long Vï), 
tûc là lên mot câp, tù câ thành rông. Dây cô le là truyên thông tôt vôi nguôi chêt cûa ta — 
chêt là hêt thû, va con duoe ton trong va nâng cao. 



25 



• Truyên Chôn tinh nôi vê khâc phuc khô khan trên dât lien, biêu hiêu bâng Chôn tinh. 

Truyên này cô su chai chû thû vi cûa hai tù "Hô" dông âm nhung khâc nghïa. Âm "Hô" 
trong tiêng Hân cô thê là "chôn" hay "hô nuôc". Âm "hô" trong tiêng Viêt là "hô nuôc". 
Trong truyên cô "Hô ly tinh" (chôn tinh) va "Hô Tây" (hô nuôc). Vài chù Hô trong 
truyên cô thê hiêu câ hai nghïa (Hô Thon, Hô Dông). 




Truyên này côn là ky tich vê mot sô dia danh trong vùng châu thô sông Hong. 

Hiên tuong nuôc dâng lên nui giêt chôn, cûng nhu truyên Son Tinh Thûy Tinh sau này, 
cô le dên tù câc trân lut hàng nâm trong mua mua lu. 

Truyên này cûng nhâc dên viêc Ly Thâi Tô dôi dô tù Hoa Lu vê Bai La va dôi tên lai là 
Thâng Long. Dây là mot quyêt dinh chien luge Ion va sang suôt. Hoa Lu là noi nui non 
sông nuôc hiêm trô, dùng làm noi phông thû quân su thï rât tôt, song không phât triên 
kinh tê duoe. Dôi dô vê Thâng Long là lo phât triên kinh tê, va dùng sue manh kinh tê de 
tao sue manh cho quôc gia. Tûc là mot buôc tien rât Ion trong tu tuông tri quôc. 

Van Hoa 

• Truyên Câ tinh cô thê nôi là truyên vê thû thâch tù bên ngoài vào-hoâc là thû thâch 
thiên nhiên, hoâc là thù dich tù bên ngoài. Bien phâp dôi phô vôi thû thâch tù bên ngoài 
là dôi phô thâng mât. Han hân, lut loi, bâo tâp. . . hay quân xâm lâng tù bên ngoài toi, thï 
cû phâi nhào vào dôi phô truc diên, không sa hâi, nhu dên ngay truôc miêng câ tinh va 
tông lûa ngay vào miêng nô. 

• Truyên Chôn tinh là nôi vê su gian tham xâo quyêt trong xâ hôi, nhu gian tham xâo 
quyêt cûa Chôn tinh chïn duôi. Sô 9 là sô Ion nhât trong câc sô don. Tûc là su xâo trâ quy 
quyêt này rât cao siêu. 



26 




Tînh gian xâo sông chung vôi chûng ta nhu chôn hôa nguôi sông chung vôi nguôi, dàc 
biêt là nhùng nguài cô khuynh huông xâu, biêu hiêu bâng y phuc màu trâng. Trong 
truyên Câ tinh cô nôi Câ tinh bien thành gà trâng gây de lùa câc tien ngung dào câng va 
bay vê trôi. Truyên Chôn tinh thï nôi dên nguôi moi âo trâng. Trong ngû hành, màu trâng 
thuôc hành kim, là huông Tây, huông mât trôi làn, huông chêt choc. 

Chôn tinh này lai ô trên nui, tûc là su gian xâo ô trên cao, y nôi gian xâo trong tâng lôp 
an trên ngôi troc trong xâ hôi, không phâi là gian xâo cûa dâm nguôi nghèo dôi. Chinh 
gian xâo cûa dâm nguôi cao câp trong xâ hôi moi là gian xâo loai Chôn tinh, không phâi 
loai trôm vât cûa dân nghèo. 

Muôn phâ gian xâo câp Chôn tinh thï ta phâi rûa sach gian xâo bâng "dâng nuôc lên phâ 
vô hang dâ". Chî mot chu chôn ma phâi dâng nuôc ngâp lut toàn mât dât lên dên tân hang 
dâ trên dînh nui, cho thây trù gian xâo trong tâng lôp cao câp xâ hôi là viêc rât khô khân 
va rât lôn. Dô phâi là cô gang làm ngâp lut toàn xâ hôi nhu là dâng nuôc ngâp khâp noi. 

Va gian xâo này thï châng thê die t duoc (vï nô nâm trong quâ tim con nguôi), ma chî cô 
thê trân yêm duoc, bâng dao duc, biêu hiêu bâng chùa La. Nêu chùa ma không duoc duy 
trï tôt thï se sup, va lue dô trân yêm cûng hêt hiêu lue, nhu truyên Cây tinh sau. 

• Truyên Cây tinh là nôi vê su sup dô cûa dao duc va vân hôa nghê thuât. 

Cây chien dàn, theo kinh sâch Phât, là loai cây rât cao, cô huong thom trong gô, vï vây 
nô thuông duoc xem là loai cây cao quy, dôi khi duoc xem là Cây Thân. Nguôi ta hay 
dùng gô chien dàn de khâc tuong Phât. 



27 




Cây chien dàn trong truyên này cao tôt dên nôi Bach Hac dên làm tô. Hac trâng là loai 
thân dieu. Câc vi tien trong huyên thoai hay côi hac trâng ngao du khâp vu tru. Chien dàn 
cô tô bach hac tugng trung cho mot nên vân hôa dao duc tôt, sân sinh ra tâm thânh thiên 
cûa con nguôi. 

Khi nên vân hôa dao duc này chêt di, nô thuc su không chêt, nhung se bien thành câi 
nguoc lai, tûc là thành tinh an thit nguôi sông, mot loai tinh eue ky diên rô goi là Xuong 
Cuông. Loai tinh này côn kinh so hon chôn tinh gian xâo. Chôn tinh côn lén lén lût lût 
bât nguôi xâu tinh, nhung Cây tinh thï bât nguôi ta phâi dâng nguôi sông dên tân miêng 
mïnh. Tûc là, khi vân hôa dao duc ma suy sup thï moi nguôi phâi hoàn toàn quy gôi truôc 
yêu tinh. 

Va rôt cuôc chî dâm nguôi nghèo hèn dôt nât là khô nhât, nhu là "moi" bi bât di cûng yêu 
tinh. Bi yêu tinh an là bi mât chinh mïnh cho suy dôi dao duc, 

Muôn giêt duoe tinh này thï phâi dùng "dao duc" va "vân hôa nghê thuât." 

"Dao duc" biêu hiêu bâng phâp su Du Vân Tuông tù Trung quôc sang. Cân nhâc thêm là 
truyên Cây tinh nôi dên dôi Dinh Tien Hoàng, là thôi vùa xong chien tranh thâp nhi su 
quân, nên dao duc vân hôa dâ rât suy sup. Dô cûng là thôi Phât giâo bât dâu du nhâp 
manh më vào Vie t Nam, va tao nên Ly Công Uân, nguôi trô thành vua Ly Thâi Tô chî 
mot thôi gian ngân sau khi Dinh Tien Hoàng mât. 

"Vân hôa nghê thuât" biêu hiêu bâng nâm anh em ho Thuong (tûc là "cao"), hoc trô cûa 
phâp su Du Vân Tuông, chuyên làm con hât. Cô nghïa là nên vân hôa nghê thuât phâi dât 
trên cân bân dao duc, chû không phâi nghê thuât nào cûng duoe. 

Chî dao duc va vân hôa nghê thuât phuc vu dao duc moi trù duoe Cây tinh. 

"Lai giêt sue vât ma tê" cô nghïa là lai phâi cân tien de phô bien dao duc va vân hôa nghê 
thuât. 



28 



Luc dô thân xuang cuông mai cô thê bi diêt. 
(Trân Dînh Hoành bînh) 



29 



Truyên Trâu Cau 



Thôi thugng cô cô mot vi Quan Lang (1) suc vôc cao Ion, nhà vua ban tên là Cao cho nên 
lây Cao làm ho. Cao sinh ha duoc hai nguôi con trai, con câ tên là Tân, con thû tên là 
Lang (2). Hai anh em giông nhau nhu duc, trông không thê phân biêt nôi. Dên nâm 17, 18 
tuôi, cha me dêu tù trân, hai anh em dên theo hoc dao sï ho Luu. Nhà ho Luu cô mot 
nguôi con gai tuôi cûng khoâng 17, 18, muôn kêt làm vo chông. Nàng chua biêt nguôi 
nào là anh, moi bày mot chén châo va mot dôi dùa, cho hai anh em cùng an. Nguôi em 
nhuông anh an truôc. Nàng vê nôi vôi cha me xin làm vo nguôi anh, tïnh vo chông ngày 
càng nông thâm. 




Vê sau, nguôi anh cô thê dôi xû lat lèo vôi em, nguôi em tu lây làm tûi hô, cho rang anh 
lây vo rôi nên quên mïnh, bèn không cao biêt ma bô di. Di toi giùa rùng, gâp mot dông 
suôi sâu, không cô thuyên de qua, dau don khôc lôc ma chêt, hôa thành mot cây cau moc 
ô ven bô. Nguôi anh ô nhà không thây, tù giâ vo di tïm. Toi chô dô, thây em dâ chêt, 
gieo mïnh chêt, hôa thành phiên dâ, nâm ôm quanh gôc cây. Nguôi vo thây chông di lâu 
không vê bèn di tïm chông, toi chô này thây chông dâ chêt, cûng gieo mïnh ôm lây phiên 
dâ ma chêt, hôa thành mot cây dây leo cuôn quanh phiên dâ, là cô mùi thom cay (tûc là 
dây trâu). Cha me nàng ho Luu dau xôt vô cùng, bèn lâp miêu thô. Nguôi trong vùng di 
ngang qua chô dô dêu dôt huong cûng vâi, ca tung anh em hôa thuân, vo chông tiêt nghïa. 

Khoâng thâng bày thâng tâm, khi nông chua tan, Vua Hùng di tuân thû, dùng chân nghî 
mât ô truôc miêu, thây cây là xum xuê, giây leo châng chit, vua leo lên phiên dâ xem xét, 
hôi rôi moi biêt cô chuyên nhu vây, than thô hôi lâu, truyên cho bây toi hâi lây là trâu, 
vua nhai rôi nhô bot lên phiên dâ, thây cô sâc dô, mùi vi thom ngon bèn lây mang vê. Rôi 
cho lây lûa nung dâ làm thành vôi, lây vôi an vôi trâi cau va là trâu, mùi vi thom nông, 
don, ngot, ma dô moi hông, nên cho thiên ha ai ai cûng trông cau trâu khâp noi, gâp viêc 
cuôi hôi, tê le Ion nhô dêu lây trâu cau làm dâu. Dô chinh là cây cau, cây trâu va vôi vây. 



30 



Nguôn gôc eau trâu nuôc Nam ta là nhu thê dô. 



Chu thich: 



1) Dôi Hùng Vuong, con trai goi là Quan Lang, con gai goi là My Nuong 

2) Tân Lang: chû Hân flIW, hai chù Tân Lang ghép lai chù Hân cô nghïa là cây eau. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



Bînh: 

• Tue nhai trâu va eau là tue le chung tù thôi cô dai tai nhiêu quôc gia vùng Nam Châu A 
Thâi Bïnh Duong-An Dô, Pakistan, vài tînh ô Trung Quôc, Thâi Lan, Sri Lanka, Papua 
New Guinea, Bangladesh, Dài Loan, Mien Diên, Kampuchia, Solomon Islands, Lào, 
Maldives, Indonesia, Phi Luât Tân, va Viêt Nam. 

Tai câc nod này trâu eau thuông là mot phân cûa giao tê xâ hôi, cô le vï tich câch kich 
thich nhè nhe cûa nô, nhu là chûng ta uông rugu nhe ngày nay. Cau con duge dùng nhiêu 
trong y hoc cô truyên, nhu thuôc trù dau rang va sân lâi. 

Trong tiêng Anh, cau là areca nut (không phâi là bétel nut nhu nhiêu nguôi lâm tuông), 
va là trâu là bétel leaf. An trâu (nhai trâu cau) là "chewing areca nut and bétel leaf '. 




• Du ly do giâi thich (em thây anh cô vè thuong chi dâu hon mïnh nên bô di) nghe guong 
ép va không hop ly mây, bài này rât rô là su châm dût cûa tïnh trang mot nguôi phu nû 
sông chung vôi 2 anh em duôi mot mai nhà. Dây là mot dâu hiêu khâc cûa su dây chêt 
cûa chê dô mâu hê trong vân hôa chînh thûc cûa nguôi Viêt, nôi dûng ra là nguôi Kinh. 
Vï vân hôa mâu hê vân con ton tai cho dên ngày nay tai vài bô tôc mien cao cûa nuôc ta. 



31 



Théo tue nôi dây cûa nguôi Êdê châng han, khi nguôi chông mât, nguôi phu nù cô quyên 
lây mot nguôi khâc trong gia dïnh chông, nhu là anh hay em chông, hay chu chông, châu 
chông, v.v. . . de tiêp tue "nôi dây" cho hai gia dïnh. Dï nhiên, dô không phâi là da phu, 
nhung nô nôi rang lien hê tïnh câm giùa nguôi phu nù va thân nhân bên nhà chông là 
chuyên trong vông le giâo mot lue nào dô, không phâi là chuyên vô dao duc dên mue 
sông chung trong mot mai nhà cùng là chuyên không nên, nhu truyên thông Không giâo 
ma truyên này âm chî. 

(Trong truyên thông da thê cûa Trung quôc, dàn ông cô thê lây vài chi em mot nhà, 
nhung dàn bà chï cô mot chông. Chông chêt thï ô vây nuôi con. Tam tông: Tai gia tông 
phu, xuât giâ tông phu, phu tû tông tû.) 

• Lich su cô dai cûa Viêt Nam cô nhiêu diêm chinh chî ra chê dô mâu hê: 

- Truyên Hong Bàng là huyên thoai, du là cô vê phu hê bên ngoài, nhung nhu dâ phân 
tich, tinh mâu hê rât nâng trong truyên. 

- Kê dên là An Duong Vuong, lai là huyên thoai, du là dàn ông, nhung nhân vât chinh 
trong dô là phu nù, My Châu, nâm bi mât quôc gia. Châng thây chàng hoàng tû nào cûa 
An Duong Vuong cô mât. 

- Hai vi vua dâu tien trong lich su (không phâi là huyên thoai) là Hai Bà Trung. 

- Nguôi tên tuôi kê tiêp trong lich su, dên câ 400 nâm sau, là Triêu Thi Trinh, tûc Bà 
Triêu. 

- Sâch su nôi hai thû su cûa nhà Hân cai tri Viêt Nam là Nhâm Diên (Giao Chî) va Tîch 
Quang (Cûu Chân) phâi day dân ta cuôi hôi va câc le nghïa khâc. Dï nhiên không phâi vï 
dân Viêt không biêt câc le nghïa này, nhung cô le dân Viêt dùng mot le nghïa khâc — le 
nghïa mâu hê thay vï le nghïa phu hê cûa Không giâo tû Trung quôc. 

• Câc tên dùng trong truyên trâu eau rât thû vi: 

1. Quan Lang ho Cao, rât gân âm Cau. Phâi châng cây eau cô tên dô vï cao? 

2. Théo Nguyên Hûu Vinh, Tân Lang (tên hai câu con trai), chù Hân viêt chung cô nghïa 
là "cây cau". 

Nhung "tân lang" cûng cô nghïa là "nguôi dàn ông moi", dai diên cho van hôa moi, phu 
hê, tû phuong Bac? 

3. Tên cûa "hai" câu (Tân va Lang) lai cô nghïa là "mot" cây cau, hay "mot" nguôi dàn 
ông. Dây là nghïa ly chinh trong tue "nôi dây": Tât câ câc nguôi dàn ông trong mot gia 
dïnh là "mot" soi dây de nôi vào vo. (Hay nguoe lai). 



32 



4. Ho cûa cô con gai là ho Luu. Mot trong nhùng nghïa thông dung nhât cûa chu "luu" 
ma ta vân dùng cho dên ngày nay là "giù lai, luu lai". 

Vây thï giù lai gï? Thua, giù lai dao nghïa (cô truyên), vï trong truyên bô cô gai là dao si 
ho Luu. 

5. Va ho nhà trai, là Quan Lang, tue là quyên lue chinh tri. 

Rât rô dây là dung cham giùa hai nên vân hôa: Vân hôa mâu hê cû tai bân xû, va vân hôa 
moi cûa quyên lue chinh tri tù phuong Bâc sang. 

Hâu quâ là sông theo kiêu cù không duoe, thï chêt de cùng sông chung moi khi ai dô an 
trâu. 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



33 



Truyên Dâm Mot Dêm 

(Nhât Da Trach - Tien Dung va Chu* Dông Tu*) 



Hùng Vuong truyên toi ctcri thû ba sinh dugc mot My Nuong (1) dât tên là Tien Dung, 
dên tuôi 18 dung nhan dep de, không muôn lây chông, thîch chu du vui chai khâp nai 
trong thiên ha. Vua dành chiu vây, không câm doân dugc. Moi nâm vào khoâng thâng hai 
thâng ba Tien Dung lai sâm sûa thuyên bè chèo chai a ngoài bien, vui quên trô vê. 




Hôi dô a làng Chû Xâ ven sông, cô nguài dân tên là Chû Vi Vân sinh dugc mot nguài 
con trai là Chù Dông Tû. Cha tù, con hiêu, nhà gâp hôa hoan, cûa câi sach không, chî côn 
lai mot khô vâi duy nhât, cha con ra vào thay nhau ma mâc. Toi lue cha già lâm bênh gân 
chêt bâo con rang: "Cha chêt cû de trân ma chôn, giû khô lai cho con, de khôi xâu hô". 
Con không no làm theo, liêm khô rôi dem chôn. Dông Tû thân thê trân truông dôi rét khô 
sô, dung ô bên sông câm cân câu câ; hê nhïn thây cô thuyên buôn qua lai thï dung ô duoi 
nuoe ma xin an. 

Bât ngô thuyên cûa Tien Dung xôc toi, chiêng trông nhà nhac, cô long huy hoàng, kê hâu 
nguôi ha rât dông. Dông Tû rât kinh sg, không biêt chay trôn di dâu. Trên bai cât cô 
khôm lau sây, lua thua dâm ba cây, Dông Tû bèn nâp trong dô, bôi cât thành lô nâm 
xuông phû cât lên mïnh. Lât sau, Tien Dung câm thuyên dao choi trên bâi cât, ra lênh dào 
hô, lây lau vây màn làm chô tâm. Tien Dung vào màn, côi âo dôi nuôc, cât trôi mât de lô 
ra thân hïnh cûa Chû Dông Tû. Tien Dung hô then hôi lâu, thây là con trai bèn nôi: "Ta 
vôn không muôn lây chông, nay lai gâp nguoi, cùng ô trân vôi nhau trong mot hô, dô 
chinh là do trôi xui khiên vây. Nguoi hây mau dûng dây tâm rûa". Tien Dung ban cho 
quân âo mâc rôi cùng xuông thuyên mô tiêc vui choi. Nguôi trong thuyên dêu cho dô là 
cuôc giai ngô xua nay chua tùng cô. Dông Tû kê lai tïnh cânh cûa mïnh, Tien Dung ta 
thân, muôn nên vg chông. Dông Tû cô tù chôi, song Tien Dung nôi rang: "Dây do trôi 
châp nôi, sao lai cû chôi tù?". 



34 




Nguôi theo hâu vôi vê tâu lai vôi Hùng Vuang. Vua giân nôi: "Tien Dung không thiêt toi 
danh tiêt, không màng toi cûa câi cûa ta, ngao du bên ngoài, ha mïnh lây kê nghèo khô, 
côn mât mûi nào trông thây ta nûa, rôi câm không cho Tien Dung trô vê". Tien Dung 
nghe sa không dam vê, bèn cùng Dông Tù mô chg bûa, lâp phô xâ, cùng dân buôn ban, 
dân dân trô thành phô chg lôn (nay là chg Thâm). Thuang nhân nuôc ngoài toi lui buôn 
ban, kinh ne ton Tien Dung va Chû Dông Tû làm chû. 

Cô nguôi lâi buôn giàu cô nôi vôi Tien Dung rang: "Nguôi bô mot dât (2) vàng, cùng toi 
ra ngoài bê mua vât qui, sang nâm cô thê thành muôi dât". Tien Dung câ mùng bâo Dông 
Tù: "Vg chông chûng ta do trôi tac thành, dô an thùc mâc do nguôi làm nên, vây nên 
dem vàng cùng phû thuang ra bien buôn ban làm an". Dông Tù bèn cùng lâi buôn di 
buôn bân. Dên nui Quynh Vi, trên nui cô am nhô, bon lâi buôn thuông ghé lai dô lây 
uông nuôc. Dông Tù lên am chai, trong am cô su tên goi Phu Quang truyên phép cho 
Dông Tù, Dông Tù ô lai hoc phép, giao tien cho lâi buôn mua hàng. Sau bon lâi buôn 
quay lai am chô Dông Tù trô vê. Su bèn tâng Dông Tù mot cây trugng va mot chiêc non 
ma nôi rang: "Linh thiêng ô nhûng vât này dây". 

Dông Tù trô vê, giâng dao lai cho Tien Dung. Tien Dung giâc ngô, lien bô phô phuông, 
chg bûa ca nghiêp, rôi câ hai dêu tïm thây hoc dao. Cô lân, trên duông di xa, trôi toi chua 
vê kip nhà, tam nghî ô giûa duông, câm trugng che non ma trû thân. Dên canh ba, thây 
hiên ra thành quâch, lâu ngoc, diên vàng, dên dài, kho tàng, xâ tâc, vàng bac, châu bâu, 
giuông chiêu, chân màn, tien dông, ngoc nû, tuông si, thi vê, la lié t truôc mât. Sang hôm 
sau, ai nây trông thây cùng kinh ngac la lùng, dem huang hoa, le vât toi dâng xin làm bê 
toi, cô vân vô trâm quan, chia quân tue vê, lâp thành nuôc riêng. 




35 



Hùng Vuong nghe tin, cho rang con gai làm loan, bèn sai quân toi dânh. Quân thân cûa 
Tien Dung xin dem quân ra chông giû. Tien Dung cuôi ma bâo: "Dieu dô ta không muôn 
làm, do trôi dinh dô thôi, sông chêt tai trôi, ha dâu dam chông lai cha, chî xin thuân theo 
le chinh, de mac cho cha chém giêt". Luc dô, dân moi toi theo dêu kinh so tân di, chî cô 
dân cû ô lai vôi Tien Dung. Quan quân toi, dông trai ô bai Tu Nhiên, chî côn câch con 
sông Ion thï trôi toi không kip tien quân. Nûa dêm, bông nhiên giô Ion nôi lên, cât bay, 
cây dô, quan quân hôn loan. Tien Dung cùng thû ha, thành quâch phût choc bay bông lên 
trôi. Dât chô dô sut xuông thành câi dâm Ion. Ngày hôm sau, dân chûng không thây thành 
quâch dâu câ, dêu cho là linh di. Vê sau, dân lâp miêu thô, bon mùa cûng tê, goi dâm là 
dâm Nhât Da (Nhât Da Trach, nghïa là dâm mot dêm), goi bai là bai Tu Nhiên, côn goi là 
bai Man Trù (hô tâm), va goi cho là cho Hà Thi (cho Hà). 

Sau dên dôi tien Ly Nam De, bon nhà Luong dem quân sang xâm luge, vua Ly Nam De 
sai Triêu Quang Phuc làm tuông eu dich. Quang Phuc dem quân an nâp trong dâm. Dâm 
sâu rông Ion, bùn lây, rât khô ra vào, Quang Phuc dùng thuyên dôc môc, de bê di lai, 
quân giac khô biêt tung tîch ô dâu. Dêm dên dùng thuyên dôc môc lên ra dôt kîch, dânh 
cuôp luong thuc, câm eu lâu ngày làm cho quân giâc met moi, trong ba bon nam không 
hê dôi diên chien dâu. Bâ Tien than rang: "Ngày xua, noi dây mot dêm ma thành dâm 
nhà trôi, dung vây!" (3). Nhân gâp loan Hâu Cânh, vua nhà Luong bèn goi Bâ Tien vê, 
cho tï tuông là Duong San thông lïnh sï tôt, Quang Phuc an chay lâp dàn ô giûa dâm, dôt 
huong câu dâo, bông thây thân nhân cuôi rông bay vào trong dâm ma bâo Quang Phuc 
rang: "Ta tuy dâ lên trôi, nhung linh hiên côn dô, nguoi cô long thành câu toi, ta dên de 
giûp dânh dep giâc loan". Dût loi, thâo vuôt rông trao cho Quang Phuc, bâo: "Dem vât 
này deo lên mû dâu mâu (4), dânh dâu diêt dô". rôi bay mât lên trôi. Quang Phuc duoe 
vuôt rông, xông ra dôt kîch, quân Luong thua to, chém duoe Duong San ô giûa trân, giâc 
Luong phâi lui. Quang Phuc nghe tin Nam De mât, bèn lên ngôi lây hiêu là Triêu Viêt 
Vuong, xây thành ô Trâu Son, huyên Vu Ninh (5). 

Chu thich: 



1) Con gai cûa Vua Hùng goi là My Nuong (xem truyên Hong Bàng). 

2) Dât: Mot don vi do luong thôi xua. 

3) Bân A 2914 côn cô thêm câu: "Ôi, ma ngày hôm nay, dêm dêm don quân an giû ma 
châng biêt giâc nûp noi dâu" 

4) Mû dâu mâu: Dâu mâu S É uïl là câi mû tru, mû quân lînh dôi lue ra trân. 

5) Nay là Bâc Ninh 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



Binh: 

• Da sô câc truyên trong Lïnh Nam Chîch Quai nôi dên dôi Hùng Vuong thû 3, nhu 
truyên này. Sô 3 là sô thiêu duong trong Dich hoc. Thiêu duong là bât dâu khôi dông, bât 
dâu di lên, cho nên là con sô quan trong, dû chî là nhô ("thiêu"). 



36 



Thuc ra sô 3 rât quan trong cho tâm thûc con nguoi, hâu nhu trong tât câ moi nên vân 
minh trên thê giôi. Cô mot dieu gï dô làm cho con nguoi mê chuông sô 3: Trôi dât nguoi, 
body mind spirit, chûa ba ngôi, bô me con, dâu mïnh tû-chi, bac trung nam, tam bâo Phât 
Phâp Tâng... 




• Long hiêu thâo cûa Chû Dông Tû vôi cha thï rât rô — nhuông câi khô duy nhât cho cha. 

Nhung dieu này con nôi lên su quan trong cûa viêc tien nguoi ra di. Cho dên ngày nay 
nguoi Viêt vân tin nguoi chêt ô côi âm cân dùng nhiêu thû, cho nên tue dôt vàng ma vân 
con rât manh. Câi khô cho bô không phâi chî de mai tâng cho trinh trong, ma vï bô con 
cân dùng nô hàng ngày ô côi âm. 

Cho di câi khô duy nhât con là de chuân bi cho doan sau — mot Chû Dông Tû hoàn toàn 
trân trui. 

• Con nguoi trân truông là con nguoi thât su, chinh hân ta, nhu là trôi sinh, không mot 
mânh vâi de làm cho hân nhïn khâc di mot tî. Con nguoi không trau chuôt, không giâ tao, 
không dôi trâ, không âo tuông. . . Khi chûng ta dên vôi nhau bâng con nguoi thât cûa 
mïnh, chûng ta de gân gûi nhau hon, de "kêt" nhau hon. 

Con nguoi trân truông con là biêu tuong cûa câi tâm nguyên thûy cûa con nguoi. Tâm 
trong sang chua bi lu mô bôi moi châp truôc thê gian. 

Con nguoi trân truông, vê mât vât thê, con cô nghïa là nguoi nghèo nhât trong thiên ha, 
thuc su nghèo dên mûc không cô khô che thân. 

• Chû Dông Tû câu câ ô bô sông, va phâi dùng duôi nuôc de xin an: Vân hôa "nuôc" cûa 
nguoi Viêt ma ta dâ nôi dên trong Truyên Hong Bàng . Nuôc là que me, nuôc là tô quôc. 
Lien hê tâm thûc giùa nguoi Viêt vôi que huong tô quôc, ft ra là trên bïnh diên ngôn ngû, 
cô le manh nhât trên thê giôi, vï châng cô gï quan trong cho dôi sông con nguoi bâng 
nuôc, va ta dùng tû dô de goi tô quôc. 

• Tien Dung va Chû Dông Tû gâp nhau là duyên tien dinh: Sô lây con vua thï nghèo rôt 
mông toi vân lây con vua. Sô lây chông nghèo thï mïnh là con vua vân lây anh chàng 
nghèo nhât nuôc. Dây là thuyêt nhân duyên cûa nhà Phât. Nghiêp cûa câc kiêp truôc du 



37 



mot phân Ion trong viêc dinh doi sông cûa ta kiêp này. Tâm hiêu thâo cûa Chû Dông Tû 
kiêp này cûng du mot phân trong viêc dinh doi sông cûa chàng kiêp này. 




• Tien Dung va Chû Dông Tû gâp nhau khi câ hai cùng trân truông cûng là biêu tuong 
cûa tâm nguyên thûy cûa con nguôi. Trong vu tru quan Phât giâo, tâm nguyên thûy cûa ta 
va nên tàng nguyên thûy cûa vu tru là mot — là Không. Khi chûng ta giâc ngô, tâm ta 
không côn si mê, trô vê trang thâi tinh tuyên nguyên thûy — Không. Ta va Không là mot. 
Hai nguôi trân truông (Tien Dung va Chû Dông Tû) là biêu tuong cho hai tâm nguyên 
thûy, ma hai tâm nguyên thûy thï chî là mot — là Không — biêu tuong cûa su kêt hop 
thành vo chông, hai thành mot. 

• Lây nhau làm vua cha câ giân. Dây nôi lên tinh tu chû cûa Tien Dung, tu dinh doat doi 
mïnh. Tien Dung là nguôi nôi bât nhât vê tu chû trong truyên này. Vê sau ta thây Tien 
Dung cûng chû dông trong viêc làm an buôn ban. Dâu vêt cûa chê dô mâu hê rât manh 
trong vân hôa Vie t, nhu dâ nôi trong Truyên Hong Bàng va Truyên Trâu Cau . 

• Ô dây chûng ta thây cô su phôi hop cûa "duyên tien dinh" va "y chi" cûa con nguôi. 
Thuc ra dây không phâi là hai dieu khâc nhau va trâi nguoc nhau nhu nhiêu nguôi lâm 
tuong. Y chi cûa con nguôi cûng là mot "nhân/duyên" trong hàng triêu "nhân/duyên" 
khâc ânh huông dên doi sông cûa hân ta. Nhân duyên gôm cô (1) nhân duyên cûa bao 
kiêp truôc, (2) nhân duyên cûa câc su viêc trong kiêp này va (3) y chi va nô lue cûa ta. 



38 




• Thay vï cùng nhau à an, Tien Dung va Chû Dông Tû lai ma cha bûa buôn ban. Dây là 
triêt ly nhâp thê rât tich eue. 

• Nhà ra bê buôn ban va gâp thây hoc dao: Dây là triêt ly huông ngoai trong viêc tri quôc. 
Ma rông ra ngoài, lien hê vôi bên ngoài, giao thuang vai bên ngoài, thï tri tuê mai ma 
rông duac. 

Duang nhiên là diêm này côn nôi dên viêc Phât giao du nhâp vào nuôc ta qua duàng bien, 
truc tiêp tù An dô nhu nhiêu su gia Phât su dâ nôi dên (cùng vôi duông tù Trung quôc ô 
huong Bac sang). 




• Thây cho Chû Dông Tû cây gây va câi non: Dây rô rang là câc vât de di duông. Tûc là 
triêt ly nhâp thê, "dao vào dôi", cûa câc thiên su. Sa tô Bô De Dat Ma thuông xuât hiên 
voi cây gây mang mot chiêc dép; Phât Di lac, goi là hotei ô Nhât, là vi su thuông mang 
cây gây va mot bao (dô chai trê em). 



39 



Non thï che nâng, cây gây là de bâo vê va chông thû dû trên duông di, v. v. . . Nhung 
chûng côn là biêu tuong gï? 




- Non là mot vông trôn Ion, trông rông, trên dâu, là biêu tuong cûa Không-chân tânh cûa 
chînh mïnh va cûa toàn thê vu tru-chân ly toi hâu cûa Phât phâp. "Không" bao trùm tât 
câ, nhu non che toàn thân ta. (Dây cûng tuong tu nhu mot chiêc dép cûa Bô De Bat Ma 
thuong duoc xem là biêu tuong cûa Mot. Tât câ là Mot, va mot dô là Không). 

- Cây gây chông dô thuong xuyên là biêu tuong cho giâo phâp — giôi , dinh, tuê-mà ta 
phâi tu tâp hàng ngày, de chông choi luôi biêng, si mê va thoâi hôa. 

• Thành quâch xuât hiên trong mot dêm, trên duông hoc dao: Chuyên này rât giông vôi 
phâm Hôa Thành Du trong Kinh Dieu Phâp Lien Hoa , khi mot dao su làm thành quâch 
giâ cho câc de tû nghï tam trên duông tu hoc gian nan. 

Phât giâng tam thùa-Thanh Vân thùa (giâc ngô thành Alahân), Duyên giâc thùa (giâc 
ngô thành Bich Chi Phât), Bô Tât thùa (giâc ngô thành Bô tât)-cûng chî là câc "hôa 
thành" de tam nghï, trên cùng mot con duông Phât thùa (thành Phât). 

• Thành quâch hiên ra mot dêm, bien mât mot dêm, cûng nôi dên le vô thuong cûa dôi 
sông — thành quâch lâu dài vuong giâ cûng chî là phù du, hiên mât mât hiên chî mot dêm. 

Tên "Dâm Mot Dêm" (Nhât Da Trach) nhân manh dên le vô thuong dô. 

• Truyên này rô là huyên thoai va triêt ly 100 %, ngoai trù viêc Triêu Quang Phuc sau này 
dùng Dâm Da Trach làm cân cû khâng chien chông quân Luong là lich su. Truyên vuôt 
rông va mû dâu mâu cûa Triêu Quang Phuc, nêu cô vào thôi Triêu Quang Phuc, thï hân 
nhiên dô là muu kê chien tranh tâm ly. 

(Trân Dinh Hoành bînh) 



40 



41 



Truyên Phu Dông Thiên Virotig 



Thôi Hùng Vuang, thiên ha thâi bïnh, dân gian giàu cô. Vua nhà An lây cô nuac Nam 
không cô triêu kiên, sai tuân thû dem quân sang dânh. Hùng Vuang nghe tin, triêu tâp 
quân thân hôi kê chông eu. Cô nguài tâu rang: "Sao không câu Long Vuang dua âm quân 
lên giûp". 




Vua nghe loi, bèn an chay, lâp dàn, bày vàng bac lua là lên trên, thâp huang câu dâo ba 
ngày. Trôi nôi mua to giô lôn, bông thây mot eu già cao han sâu thuôc, mât to bung lôn, 
mày râu bac trâng, ngôi ô ngâ ba duông ma cuôi nôi mua ca. Nhùng nguài trông thây dêu 
cho là kê la thuông, mai tâu lên vua. Vua thân hành ra vâi chào, ruôc vào trong dàn. Cu 
già không nôi nâng cûng không an uông. Vua dên hôi: "Nghe tin quân phuang Bâc sâp 
sang xâm luge, ta thua duge thê nào" (1). Cu già ngôi im mot lue, kinh cân rut thê ra bôi, 
bâo vua rang: "Ba nâm nùa, giâc Bâc se sang dây". Vua lai hôi kê chuôc ra sao?. Cu già 
dâp: "Kê giù nuôc, ây là phâi nghiêm ngât chînh don khi giôi, rèn luyên binh linh cho 
tinh nhuê, lai phâi di tïm bâc ky tài trong thiên ha, kê nào phâ duge giâc thï phong cho 
tuôc âp, truyên huông lâu dài. Nêu duge nguôi giôi, cô thê dep duge giâc vây". Dût loi, 
bay mât lên không, mai biêt dô là Long Quân vây. 

Ba nâm sau, nguôi bien giôi câp bâo cô giâc An toi. Vua làm theo loi eu già dân, sai su di 
khâp câc nai câu tïm nguôi hiên tài. Toi làng Phù Dông, huyên Vu Ninh (2), trong làng 
cô mot phû ông tuôi han sâu muai, sinh duge mot bé trai, dâ ba tuôi côn không biêt nôi, 
nâm ngûa không ngôi dây duge. Nguôi me nghe tin su già toi mai nôi giàn rang: "Sinh 
duge thâng con trai này chî biêt an, không biêt dânh giâc de lây thuông cûa triêu dïnh, 
bâo dâp công an bu mam". Bé trai nghe me nôi, dôt nhiên bâo: "Me moi su giâ toi dây, 
hôi xem cô viêc gï". Nguôi me kinh ngac vô cùng, vui mùng kê lai vôi hàng xôm rang 
con mïnh dâ biêt nôi. Hàng xôm cûng lây làm kinh ngac, tûc tôc moi su giâ toi. Su giâ 
hôi: "Mày là dûa trê mai biêt nôi, mai ta dên làm gï?". Dûa trê nhôm dây bâo su giâ rang: 
"Mau vê tâu vôi vua rèn mot ngua sât cao muôi tâm thuôc, mot thanh kiêm sât dài bây 
thuôc va mot non sât. Ta cuôi ngua dôi non ra dânh, giâc tât phâi kinh sg bai trai, vua 
phâi lo gï nûa?". Su giâ vôi vê tâu vôi vua. Vua mùng nôi rang: "Ta không lo nùa". Quân 
thân tâu: "Mot nguôi thï làm sao ma dânh bai duge giâc?". Vua nôi: "Loi nôi cùa Long 



42 



Quân ngày truàc không phâi là ngoa, câc quan chà nghi ngà gï nùa", rôi ra lênh cân nâm 
muai cân sât duc thành ngua, non". 




Su giâ toi gâp, nguôl me sa hâi nôi con rang tai hoa dâ dên. Nguài con câ cuài bâo rang: 
"Me hày chuân bi cam, ruau cho con an, viêc dânh giac me cha cô lo". Nguài con lan 
lên rât nhanh, an uông ton nhiêu, nguài me cung câp không dû. Hàng xôm sûa soan trâu 
bô, bânh quâ rât nhiêu ma nguài con an vân không no bung. Vâi vôc rât nhiêu ma mâc 
vân không km thân, phâi di lây lau lâch buôc thêm vào cho km nguài. Kip dên lue quân 
nhà An tài chân nui Trâu (Trâu San), nguài con mai duôi chân dûng dây, cao han muai 
truang, ngûa mùi hât hai lien han muai tiêng, rut kiêm thét làn: "Ta là tuàng nhà trài 
dây!" rôi vung kiêm, dôi non cuài ngua, ngua chôm lên hi dài ma chay nhu bay, quan 
quân theo sau, tien sât don giâc, dânh nhau à duài nui Trâu, huyên Vu Ninh Quân giâc 
dai bai, chém giêt lân nhau. Vua nhà An bi giêt à nui Trâu, quân lînh con lai dêu bai lay, 
xung goi "Tuàng nhà trài" rôi cùng hàng phuc. Di dên dât Soc San, thon An Viêt, Tuàng 
nhà trài cài âo, cuài ngua bay lên trài, con de vêt tich à hôn dâ trên nui. 

Vua Hùng Vuang nhà công an dô mai ton là Phù Dông Thiên Vuang (3), lâp miêu thà à 
nhà cù trong làng, lai ban cho mot ngàn mâu ruông, sàm hôm huang khôi. Nhà An, qua 
han 27 dài vua, 644 nâm không dam dem quân quây nhiêu. Bon phuang nghe tiêng thây 
dêu dên thân phuc vua Hùng. 

Sau vua Ly Thâi Tô phong làm Xung Thiên Thân Vuang (4), lâp miêu thà à làng Phù 
Dông canh chùa Kiên Sa, lai tac tugng à nui Vê Linh, xuân thu hai mùa tê le. 

Chu thich: 

1) Bân VHV 1473 con cô thêm câu: "Cô y kiên gï xin ngài bâo giûp". 

2) Nay là tînh Bâc Ninh 

3) Phù Dông Thiên Vuang: Chù Han cô nghïa là "Tuàng trài à làng Phù Dông", tue goi 
là thânh Dông. 

4) Xung Thiên Thân Vuang: Chù Han cô nghïa là "Tuàng thân bay vût lên trài". 



43 



(Nguyên Hûu vinh dich) 



Bînh: 




• Truyên này trong nguyên bân Hân Vân là truyên "Bông Thiên Vuong". Cô thê Dông là 
chû Hân viêt âm nom Dông ma ra. Tuy nhiên "thânh Dông" hay "thânh Giông" vân côn 
là mot de tài tranh luân. Ô dây, chûng ta se tam dùng "thânh Dông". 

• Câu chuyên bât dâu 3 nâm truoc khi dânh nhau vôi nhà An: Cô nghïa là phâi luôn 
chuân bi cho chien tranh. Dùng dgi nuôc dên chân mai nhây. Lo cho chien tranh khi 
dang hôa bïnh. 

• Nhiêu sô 3 dùng trong truyên. Ta dâ nôi dên tâm ly con nguôi yêu chuông sô ba trong 
truyên Dâm Mot Dêm . 

• Ông già to lôn ca hât ô ngâ ba: Già là biêu tuong cho thông thâi. Ca hât là biêu tuong 
cho vân nghê si va tri thûc. Ca hât ô ngâ ba là diên diên khùng khùng. 

Vào ngày xua, nam thï câm ky thi tûu-dàn, cô, tho, ruou, va nù thï câm, ky, thi, hoa. Cho 
nên tri thûc va vân nghê sï gân nhu cô cùng mot nghïa, không nhu ngày nay. 

Dây là nôi vê vân nghê sï va giôi tri thûc cô tiêng nôi "diên diên khùng khùng", không 
giông dai da sô dân chûng. Ho là nhûng nguôi sâu sâc, thây xa trông rông, thây nhûng 
dieu không mây nguôi thây, thây chuyên chua xây ra, cho nên tiêng nôi cûa ho thuông 
"không giông ai" va "diên diên khùng khùng". Chî rât ft nguôi thông thâi moi hiêu duoc 
ho. 

Va vân nghê sï va tri thûc câm nhân duoc hôn thiêng dân tôc, nôi lên duoc tiêng nôi cûa 
hôn thiêng dân tôc, nên truyên moi nôi "ông già mua hât" chinh là Long Quân. 



44 



Hùng Vuong không nhûng không chê cuôi "ông già mua hât" ma côn moi vào xin y kiên, 
de cô thê nghe câc loi diên diên khùng khùng, dô là vua thông thâi. 

Vua không cô tâm nhïn chî cô thê nghe ve vuôt cûa nhûng kê "thûc thôi." 

• Cô vân cûa ông già Long Quân là: "Kê giû nuôc, ây là phâi (1) nghiêm ngât chînh don 
khî giôi, (2)rèn luyên binh lînh cho tinh nhuê, lai phâi di (3) tîm bâc ky tài trong thiên 
ha." 

"Cô vân" này thï rât dan giân, ai cûng biêt, sao lai phâi cô vân cho vua? Thua, don giân 
nhung lai eue ky cân bân. Vï eue ky cân bân va quan trong cho nên chinh Long Quân 
phâi lâp lai cho vua. 

Chu y dên thû tu, không làm dûng thû tu này thï thuât tri nuôc không thành: (1) nghiêm 
ngât, (2) rèn luyên, (3) tïm nhân tài. 

Ngày nay, thuât tri nuôc này không chî cho chien tranh quân su, ma côn là chien tranh 
chông nghèo dôi va lac hâu, chien tranh kinh tê vôi câc quôc gia khâc trên thuong truông 
quôc tê... 

• Ông già ô làng Phù Dông 60 tuôi moi sinh con, bé trai 3 tuôi ma chî biêt nâm ngûa va 
không biêt nôi: "Già 60 tuôi" là biêu tuong cho khôn ngoan thông thâi. 

Dûa bé là dûa con cûa su khôn ngoan thông thâi. Dûa bé là biêu tuong cûa nhân dân. 
Nhân dân lue nào cûng xem ra yêu duôi, ngu ngo, không biêt nôi, không biêt làm gï câ, 
ngu ngo dân don. Nhung nhân dân thuc su là dûa con cûa khôn ngoan, vï khi quôc bien 
nhân dân là cûu tinh cûa quôc gia. 

Dûa bé cûng là biêu tuong cûa quân dôi, tù nhân dân ma ra, khi quôc bien. 




• Vua phâi dên vôi dân, dân không tu dông dên vôi vua. Dôi thoai phâi do vua khôi 
xuông va nguôi thay mât vua phâi dên gâp dân trong làng xâ. Va vua, cûng nhu nguôi 
dai diên, phâi nghe dân nghiêm chînh, du là dân chî cô vê ngu ngo nhu trè lên ba. Théo y 
dân ma làm viêc. 



45 



Binh phâp Ton Tû nôi dên 5 yêu tô chînh cûa chien luge: Dao, thiên, dia, tuông, phâp. 
Dao là quan trong nhât: "Dao là chî viêc chînh tri, dao nghïa, phâi làm cho nguyên vong 
cûa dân chûng va vua nhât tri vôi nhau, dông tâm dông duc." 

Vua dôt, thï không nhùng không "gai" cho dân nôi, ma khi dân phê phân kêu ca thï bit 
miêng dân cho duge viêc. 

• Ngua sât cao muai tâm thuoe, mot thanh kiêm sât dài bây thuoe va mot non sât: Dây 
hân nhiên là quân trang quân dung cân thiêt cho mot quân dôi. 

Ngua sât là phuong tien va khâ nâng di chuyên thân tôc, quan trong sô mot trong quân su, 
nên ngua sât cao 18 thuoe. 18 là 2 lân 9, 9 là sô lôn duong lôn nhât (thâi duong), y nôi rât 
nhiêu, rât lôn (Sô 18 cûng dùng trong 18 dôi Hùng Vuong). 

Kê tiêp là vu khi tân công, kiêm sât 7 thuôc. 7 là sô duong lôn thû 2, duôi sô 9. 

Sau dô là non sât, bâo vê binh sï. 

Diêm quan trong cân luu y ô dây là ly thuyêt chien luge cûa Vie t Nam nhâm vào vân tôc 
là yêu tô quan trong nhât (sô 18 cûa ngua sât), va binh sï phâi nhe de di chuyên nhanh 
(cho nên chî cô mû sât ma không cô giâp sât). Vu khî dûng thû hai sau vân tôc. Dây là ly 
thuyêt chien luge giûp chûng ta bâch chien bâch thâng trong câ nghïn nâm nay, không thê 
sao nhâng duge. 

Binh phâp Ton Tû nôi: "Chim ung vô moi chî mot eu cô thê xé nât con moi, dô là nhô 
vào thê tiêt nhanh chôp nhoâng." 

Dieu này rât thuông dôi vôi dân Vie t, dâ rành thuât chien tranh ngay khi côn trong bung 
me. Nhung quan sât câc trân chien cûa câc dai gia thê giôi, nhu My trong mây thâp niên 
qua, thï trong tâm cûa chien luge cûa ho là sue manh trân âp cûa vu khî, chû không phâi 
vân tôc uyên chuyên, xuât quy nhâp thân, cûa chien binh. 

• "Mot nguôi thï làm sao ma dânh bai duge giâc?" Mot nguôi dây là "dông long nhât chî. 
Mot dân tôc, mot tâm long." 

Mot quân dôi (dûa bé) dên tû dân, toàn dân lo lâng nuôi nâng quân dôi, vua lo lâng quân 
trang quân dung, dâp ûng câc nhu câu cûa quân dôi. Mot quôc gia doàn kêt nhu thê, ât 
phâi chien thâng. 

• Va dûa bé bât dâu an uông to lôn: Dô là biêu tugng cûa quân dôi va nhu câu cûa quân 
dôi. Quân dôi rât ton kém. Mot dûa bé ma câ làng phâi lo an lo mâc. Cho nên chuyên 
chien tranh là chuyên rât ton phï, chî là chuyên bât dâc dï. Không nên dânh nhau khi 
không cân. 



46 



Binh phâp Ton tû nôi: "Bach chien bâch thâng cùng chua phâi là câch sang suôt trong su 
sang suôt. Không cân dânh ma làm cho kê dich khuât phuc mai goi là sang suôt nhât 
trong su sang suôt." 

• Câ làng nuôi dûa bé cûng là y nôi quân dôi cân gân dân, cân dugc dân hô trg. Quân dôi 
không thê sông vùng nêu xa dân. 

• Kip dên lue quân nhà An toi chân nui Trâu (Trâu San), em bé mai duôi chân thành 
nguôi cao lôn cuôi ngua sât tân công: Dây là chien luge "phông thû bâng câch tân công", 
không dgi dich dên vây thành va ô trong thành de chî phông thû bi dông. Chû dông tân 
công truôc, tai chien dia do ta lua chon. 

Dùng thê nui tân công là chon lgi thê dia hïnh cho ta: Vùa cô dia thê tôt, vùa quen dia thê. 

Luôn luôn chû dông chien truông. Binh phâp Ton Tû nôi: "Nguôi chî huy tâc chien giôi 
là nguôi cô thê dieu khiên quân dich chû không theo su dieu khiên cûa quân dich." 

• Thâng trân song rôi côi âo bay vê trôi: Câc chien binh sau chien tranh là côi âo giâi ngû, 
trô vê dôi sông vô danh, không mong danh lgi. 

Chien binh chien dâu vï tô quôc, không vï lgi danh. 

Toàn dân chien dâu vï tô quôc, không vï lgi danh. 

Dây cô hai dieu hai trâi ngugc nhau trong truyên. Long Quân khuyên vua: "Phâi di tïm 
bâc ky tài trong thiên ha, kê nào phâ dugc giâc thï phong cho tuôc âp, truyên huông lâu 
dài." Dô là vê phân vua, phâi tô long thành bâng chinh sâch dâi ngô nhân tài. 

Nhung nhân tài, nhât là chien sï, chien dâu hy sinh vï yêu tô quôc chû không phâi vï danh 
tiêng, quan chûc, bông lôc. Vua cûng phâi hiêu dên dieu này, de lây câi tâm, lây long 
thành, ma tri quôc, chû không phâi chî dem lgi danh ra moi chài nhûng kê bât tài vô 
tuông. 

Tuông nhô dên Thânh Dông Phù Dông Thiên Vuong chînh là tuông nhô dên câc anh 
hùng vô danh cûa tô quôc, tû câc chien sï vô danh dên câc nguôi dân vô danh, luôn hy 
sinh dôi mïnh cho tô quôc khi quôc bien. 

(Trân Dïnh Hoành binh) 



47 



Truyên bânh chimg 



Vua Hùng sau khi phâ xong giâc An rôi, trong nuàc thâi bïnh, nên lo viêc truyên ngôi 
cho con, mai hôi hop hai muai hai vi quan lang công tû lai ma bâo rang: "Dûa nào làm 
vùa long ta, cuôi nâm dem trân cam my vi dên dâng cûng Tien Vuong cho trôn dao hiêu 
thï ta se truyên ngôi cho". 




Câc công tû dua nhau di tïm câc vi trân ky, hoâc sân ban, chài luôi, hoâc dôi châc, dêu là 
cûa ngon vât la, nhiêu không biêt bao nhiêu ma kê. Duy cô công tû thû muai tâm tên là 
Lang Lieu, me hàn vi, dâ bi bênh qua dài rôi, trong nhà lai ft nguài nên khô bê toan tinh, 
ngày dêm lo lâng, an ngû không yen. Chgt nâm ma thây thân nhân bâo rang: "Trong trài 
dât không cô vât gï quy bâng gao, vï gao là vât de nuôi dân khôe manh, an mai không 
chân, không cô vât gï non dugc. Nêu giâ gao nêp gôi thành hïnh trôn de tugng trung cho 
Trài, hoâc lây là gôi thành hïnh vuông de tugng trung cho Dât, ô trong làm nhân ngon, 
bât chuac hïnh trang trài dât bao hàm van vât, ngu y công an duàng duc cûa cha me, nhu 
thê thï long cha se vui, nhà nguoi châc dugc ngôi quy". 

Lang Lieu giât mïnh tînh dây, vui mùng nghï rang "Thân minh giûp ta, ta nên bât chuàc 
theo ma làm". Lang Lieu bèn lua nêp hat trâng tinh, không sût mê, dem vo cho sach, rôi 
lây la xanh gôi thành hïnh vuông, bô nhân ngon vào giûa, dem nâu chin tugng trung cho 
Dât, goi là bânh chung. Lai lây nêp nâu xôi dem quêt cho nhuyên, nhào thành hïnh trôn 
de tugng trung cho Trài, goi là bânh dày. 

Dùng ky hen, Vua hôi hop câc con lai trung bày phâm vât. Câc con dem dâng không 
thiêu thû gï, duy chî cô Lang Lieu dem bânh hïnh trôn, bânh hïnh vuông dên dâng. Hùng 
Vuong lây làm la hôi Lang Lieu, Lang Lieu trïnh bày nhu lài thân nhân dâ bâo. Vua nêm 
thû thï thây vi ngon vùa miêng an không chân, phâm vât cûa câc công tû khâc không làm 
sao hon dugc. Vua khen nggi hôi lâu, rôi cho Lang Lieu dugc giâi nhât. Vua dùng thû 
bânh ây de cung phung cha me trong câc dip le têt cuôi nâm. Thiên ha moi nguài dêu bât 



48 



chirac theo. Tue này côn truyên cho dên bây già, lây tên cûa Lang Lieu, goi là Têt Lieu. 
Hùng Vuang truyên ngôi cho Lang Lieu; hai muai mot anh em kia dêu chia nhau giû câc 
phiên trân, lâp làm bô dâng, trân thû nhùng nai nui non hiêm trô. 

Vê sau, anh em tranh giành lân nhau, moi nguôi dung "môc sâch" (hàng rào cây bâng gô) 
de che km, phông vê . Vï thê, mai goi là Sâch, hay là Trai, là Trang, là Phuàng. Sâch, hay 
Trai, Trang, Phuông bât dâu cô tù dây vây. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



Bînh 

• Vua Hùng phâ giâc An là Hùng Vuang thû 3 trong truyên Phù Dông Thiên Vuang. 3 là 
sô thiêu duang, duang dang bât dâu lên manh. 




Lang Lieu là quan lang thû 18. 18 là 2 lân 9, 2 lân con sô thâi duang, cô nghïa là eue Ion, 
eue thinh. 

• Cha trôi me dât. Trôi trôn dât vuông. Truyên nôi dên công on cha me. 

• Nhung nghïa sâu xa non nûa là "Cha me cûa van vât". Dô là âm duang. Trôi là duang, 
dât là âm. 

Âm duang tuang sinh tuang hành tao ra toàn thê vu tru. Âm duang không phâi là hai vât 
gï hay hai thû gï, ma chî là biêu tuang cûa "câp dôi nghich"-sâng toi, dêm ngày, dàn ông 
dàn bà, lûa nuôc, nông lanh. . . . 

Vu tru bien hôa thay dôi do âm duang ûc chê lân nhau, giûp dô nhau, ânh huông nhau, 
nuang tua nhau, va thûc dây nhau. 



49 



Triêt ly âm duong chi phôi toàn diên van hoc, nghê thuât, y hoc, triêt ly, chînh tri, ton 
giâo thoi cô dai, va vân rât manh trong nhiêu lânh vue ngày nay, nhu y hoc cô truyên. 

Âm duong là nên tâng cûa toàn thê vu tru, toàn thê doi sông câ nhân, toàn thê doi sông 
gia dïnh, toàn thê doi sông quôc gia. 

Lang Lieu nôi dên "Âm Duong chi vi dao" — âm duong chînh là dao. Chînh vï thê ma 
Lang Lieu du oc nôi ngôi. 

• Trôi (bânh dây) không cô nhân, dât (bânh chung) cô nhân. Nghîa là tù trong long dât 
sân sinh ra moi loài cô cây, muông thû, con nguôi. . . 

Me mang con trong long me, con tù long me ma ra. 

• Dât là "dia". Nguôi Viêt ta cô tù "tâm dia" de chi tâm con nguôi — nguôi cô tâm dia den 
toi hay tâm dia tôt. 

Goi "tâm" là "tâm dia" vï tâm là me cùa tât câ, tât câ tù tâm ma ra. Kinh Phâp Cû mô dâu: 
"Tâm dân dâu câc phâp; tâm làm chù, tâm tao." 

Trong phâm Tùng Dja Dùng Xuât cùa Kinh Dieu Phâp Lien Hoa , nhiêu Bô Tât vàng 
nhây tù duôi long dât lên nghe Duc Phât giâng kinh, dô cùng là y nôi Bô Tât là tù tâm ta 
màra. 

• Bânh dây thï không gôi la, nhung bânh chung thï gôi la chuôi. Cây chuôi tù long dât ma 
ra, la chuôi lai boc bânh chung — me dât. Nghïa là me sinh con, con lai âp ù me. Tïnh 
mâu tù thiêt tha, mân nông. 

Dây rât phù hop vôi vân hôa me cùa nguôi Viêt. Me Viêt Nam. 

• Mac dâu là truyên nôi vê bânh dây bânh chung, nhung câc phiên bân truyên dêu ghi tên 
truyên là "Truyên Bânh Chung", chi chu trong dên me. 

• Diêm quan trong nhât trong truyên, va ît duoe de câp dên nhât, là hê thông chînh tri dua 
trên khâ nâng (meritocracy). 

Thuông thï moi noi trong câc chê dô phu hê, kê câ Viêt Nam thoi quân chù, nguôi con 
trai truông duong nhiên kê vi vua cha. Nêu vua phê truông lâp thù là quôc gia cô thê sinh 
bien loan. 

Nhung trong truyên này lai lây thi cù de an dinh viêc truyên ngôi. Va nguôi con thâng 
giâi là nguôi con thù 18, cô dên 17 ông anh trên dâu, lai là con nhà nghèo. Dï nhiên, con 
vua thï cô le ai cùng giàu gân nhu nhau moi hop ly, nhung nôi dên nhà nghèo là de nhân 
manh thêm ly thuyêt "tuyên chon do tài nâng." 



50 



Trong thôd quân chû cûa nghïn nâm truoc, dây là mot khâi niêm eue ky tien bô trong tu 
tuôfng chînh tri. 

Thuc su thï trong nên quân chû nuac ta, nhân tài duoe tuyên chon do thi cû, va tât câ moi 
nguôd trong nuôc dêu duoe di thi. Va chue vi cûa ai nguôd nây giù, không thê truyên lai 
cho con châu. 

Thôd phong kiên va quân chû 6 Tây phuong, chue vi quy tôc là chue vi cha truyên con 
nôi, cha là quy tôc thï duong nhiên con thùa kê chue vi quy tôc cûa cha. Cho nên giôi qui 
tôc là mot giôd riêng rât rô rang. Giôi ta diên, chî làm công cho quy tôc tù dôd cha dên dôd 
con doi châu, va châng cô dât dai hay quyên hành gï cà. 

Cho nên ngay vào thôd phong kiên va quân chû, xâ hôi Viêt Nam không thuc su cô giai 
câp kiêu tây phuong, va dân chû hon rât nhiêu. Câc "giai câp" Viêt Nam, ngay câ giai 
câp quan quyên, mô rông cho moi nguôd tài, nhôf hê thông tuyên nguôd qua nâng lue. 

Y thuc vê dân chû, bïnh dâng co hôi de thâng tien, dâ cô trong nêp nghï cûa nguoi Viêt tù 
ngàn xua. 

(Trân Dînh Hoành bïnh) 



51 



r 

Truyên dira hâu 



Xua, dài Hùng Vuong cô viên quan tên là Mai An Tiêm, vôn là nguôi ngoai quôc. Vua 
mua tù thuong thuyên vê làm nô bôc tù khi lên 7, 8 tuôi. Khi Ion lên, diên mao doan 
chinh, nhô thuôc su vât, vua ban cho tên là Mai Yen, hiêu An Tiêm, lai ban cho mot 
nguôd thiêp. Tiêm sinh ha dugc mot trai mot gai. Vua rât tin yêu, giao cho công viêc, dân 
dân trô nên giàu cô, ai nây dêu khiêp so, kê quyên cao chue trong dêu muôn dên làm thân, 
cûa câi rât nhiêu. 




Dên thôf Mai An Tiêm duôi chân nui Mai An Tiêm 6 xâ Nga Phû, huyên Nga Son, tînh 
Thanh Hôa 

Sau Tiêm dâm ra kiêu câng ngao man, thuong nôi rang: "Dô dêu do kiêp truôc ta tu ma 
cô, không cô phâi do on chû dâu". Vua nghe nôi câ giân, phân: "Làm bê toi ma kiêu câng 
ngao man, không biêt on chû! (1). Nay ta dua nhà nguoi ra mot noi không cô nguôi 6 
giûa bê, xem nhà nguoi cô côn cûa câi kiêp truôc nùa hay không?". Bèn dày Mai Yen ra 
ngoài cûa bê huyên Thân Son (2), bon bê toàn cât va nuôc không cô vêt chân nguôi qua 
lai, ban cho mot sô luong thuc dû an bon nâm thâng de cho an hêt thï chêt. Vo Tiêm than 
khôc "Toi chêt ô dây rôi, không thê sông duoe". Tiêm cuôi ma bâo: "Trôi sinh ta tât se 
nuôi ta, sông chêt bôi trôi, ta dâu lo lâng". 

Bông thây mot con chim màu trâng tù huông Tây bay lai, dâu 6 dâu nui, kêu lên 3, 4 
tiêng, nhà xuông 6,7 hat dua roi xuông cât, hat nô thành dây, moc lên um tùm rôi kêt 
thành trâi rât nhiêu. An Tiêm mùng rô nôi rang: "Dây không phâi là vât di thuông ma là 
trôi cho de nuôi ta dô". Bèn bô ra ma an, thây mùi vi thom ngon, tinh thân sang khoâi, 
moi dem ra trông, an không hêt, dem dôi lây gao nuôi vo con. Tiêm không biêt goi là trâi 
cây gï, nhung vï chim ngâm hat tù huông Tây bay toi nên goi là trâi dua hâu (Tây Qua) 
(3). Bon phuông chài, phuông buôn an dêu cho là ngon, dêu dên mua bân dôi châc. 
Nhûng nguôi ô thon xôm xa gân dêu mua hat vê làm giông, theo mùa trông trot khâp noi. 

Sau vua nghï toi Tiêm, cho nguôi dên xem côn sông hay dâ chêt. Nguôi dô vê tâu lai vôi 
vua, vua thô dài ma than rang: "Hân nôi là do ô kiêp truôc, dieu dô quâ thuc không ngoa". 
Bèn xuông chiêu goi vê (4), cho giû chûc cù, lai câp cho nô ty. Bâi cât Tiêm ô goi là bâi 



52 



An Tiêm, chô An Tiêm à goi là làng Mai, nay thuôc huyên Nga San. Xua, nguôi ta ton 
An Tiêm là cha me cûa dua hâu, nay côn ton làm ông tô vê dua hâu. 

Dô chuyên vê dua hâu, cô tù dôi An Tiêm vây. 

Chu thich: 

1) Bân A 2914 côn cô thêm câu: "Lai côn nôi là cûa câi kiêp truôc cûa mïnh". 

2) Cô bân viét là "Giâp San HOj", "Nham Son £0j" 

3) Tây Qua: chû Hân ffiJH cô nghïa là trâi cây do huông tây dua toi, là trâi Dua hâu. 

4) Bân A 2914 viêt nhu sau: "Bèn cho su dên goi An Tiêm trô vê kinh. An Tiêm dem 
theo dua hâu dâng lên cho vua. Vua cho giù chue cû, câp cho nô bôc, tï thiêp, ruông vuôn. 
Bat tên bâi cât Tiêm ô goi là bâi An Tiêm, thon Tiêm ô goi là thon Mai (Mai thon), tuang 
truyên nay thuôc làng An Tiêm, huyên Nga Son, tînh Thanh Hoâ. 

(Nguyên Hùu Vinh dich) 

Binh: 




Le hôi Mai An Tiêm, Nga Son, Thanh Hôa 

• Truyên này nôi vê viêc Phât giâo du nhâp vào nuôc ta tù vùng An Dô, phia tây Viêt 
Nam, vôi thuyêt nhân quâ. Khôi dâu rât rô rang va giân di vôi Mai An Tiêm là nguôi 
ngoai quôc, va hai luông tu tuông khâc nhau — nguôi ngoai quôc An Tiêm tin vào nghiêp 
duyên câc kiêp truôc dua lai an phuôc kiêp này ; Hùng Vuong tin rang an phuôc cûa An 
Tiêm là do chinh vua ban. 

Thuyêt nhân quâ khâng dinh duoe chô dûng cûa nô vôi thành công tu dên vôi An Tiêm 
va su châp nhân sau cùng cûa Hùng Vuong, biêu tuong cho thê dûng quan trong cûa Phât 
giâo trong vân hôa Viêt Nam hon hai ngàn nam nay. 

• Trâi dua hâu-xanh vô dô long-là biêu tuong cho long khiêm ton. Dua hâu — non, già, 
chin-khi nào cûng nhu nhau, chî mot màu xanh bên ngoài, châng mùi châng vi, châng 
mot ti phô truong. Tât câ ngon ngot dô hông dâu km bên trong. 



53 



Long khiêm ton chînh là thâi dô "vô ngà" cûa nhà Phât. Vô ngà là mot trong ba dâu an 
(Tam Phâp An) cûa Phât phâp — vô thuông, vô ngà, niêt bàn. 

Nêu mot giâo phâp thiêu mot trong ba dâu an này thï dô không phâi là Phât phâp. 

Chu Hành Vô Thuàng: Moi thû trên dôi dêu chuyên dich, thay dôi, không cô dinh, 
không thuông hâng 

Chu Phâp Vô Ngâ: Moi thû trên dôi dêu không cô mot hiên hûu thât, tât câ chî là 
tam thôi va âo tuông (gân nhu nguôi trên màn ânh TV). 

Niêt Bàn Tich Tïnh: Hoàn toàn tïnh lâng thï ta se thoât khôi dau khô do mê muôi 
vê bàn chat vô thuông va vô ngâ cûa cuôc dôi. 

• Trâi dua hâu côn là biêu tuong cûa Tâm trong Phât Phâp. Nhu long dua hâu, tâm ta là 
gôc, là chû. "Tâm dân dâu câc phâp; tâm làm chû, tâm tao" (Kinh Phâp Cû). Dau khô 
cûng do tâm ta ma ra, an lac cûng do tâm ta ma ra. Tâm là hôa nguc, tâm là niêt bàn. Tâm 
là quy, tâm là Phât. 

• Vai trô quan trong cûa dua hâu trong ngày Têt nôi lên vai trô quan trong cûa tâm, khiêm 
ton, va vô ngâ trong vân hôa Viêt. 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



54 



Truyên chim trï trâng 



Vào dôi Chu Thành Vuong (1), Hùng Vuang sai bê toi tu xung là nguôi Viêt Thuông 
dem dâng nhà Chu chim trï trâng (2). Vï ngôn ngù bât dông, Chu Công phâi qua nhiêu 
lân dich mai hiêu duac. 




Chu Công hôi: "Tai sao dân Giao Chî cât toc ngân, de dâu trân, xâm mïnh, di chân dât 
nhu vây là cô sao?". Su thân dâp rang dâp: "Cât toc ngân de tien di trong rùng. Xâm 
mïnh de giông hïnh Long Quân bai loi duai sông loài giao long không pham toi. Di chân 
dât de tien leo cây. Cày bâng dao, trông bâng lûa. Au trâu eau de trù ô uê cho nên rang 
den". Chu Công hôi: "Tai sao toi dây?, nguôi Viêt Thuông dâp: "Dôi nay không cô mua 
dâm giô dû, ngoài bê không nôi sông lôn dâ ba nâm nay, y chùng là Trung Quôc cô thânh 
nhân xuât thê, nên toi dây vây". Chu Công than rang: "Chinh lênh không thi hành thï 
quân tû không bât kê khâc thuân phuc mïnh, duc trach không cô cho nguôi thï quân tû 
không huông le cûa nguôi. Côn nhô Hoàng De cô nôi rang: "Giao Chî xa xôi ô côi ngoài, 
không duoe xâm pham dên". Bèn ban thuông cho phâm vât, rân day rôi cho vê. Nguôi 
Viêt Thuông quên duông vê, Chu Công bèn ban cho 5 cô xe, dêu chê tao cho huông vê 
phuong Nam. Nguôi Viêt Thuông nhân lây ma di theo huông bien nuôc Phù Nam, Lâm 
Ap (3), di mot nâm thï vê toi nuôc. Cho nên, xe chî nam thuông dùng de di truôc dua 
duông. Vê sau, Không Tû viêt sâch Xuân Thu, cho nuôc Vân Lang là mot noi hoang vu, 
chua cô vân hiên, nên bô trông không chép (4). 

Chu thich: 

1) Chu Thành Vuong, vua nhà Tây Chu, Trung Quôc, lên ngôi tû nâm 1055 dên nâm 
1021 truôc Công Nguyên. 

2) Sâch Viêt Su Luge chép rang: "Dên dôi Thành Vuong nhà Chu, bô lac Viêt Thuông 
Thi (nguôi Viêt Thuông) moi dem dâng chim trï trâng. Sâch Xuân Thu goi dât này là 
Khuyêt Dia, sâch Dâi Ky goi là Dieu De...". 



55 



3) Phù Nam: Phù Nam là tên phiên âm Hân-Viêt cûa mot quôc gia cô trong lich su Dông 
Nam A, xuât hiên khoâng dâu Công Nguyên, ô khu vue ha luu va châu thô sông Mê 
Kong. Théo nhiêu thu tich cô Trung Quôc, thï trong thôi ky hung thinh, vuong quôc này 
vê phîa Dông, dà kiêm soât câ vùng dât phîa Nam Trung Bô (Viêt Nam), vê phîa Tây dên 
thung lûng sông Mê Nam (Thâi Lan), vê phîa Nam dên phân phîa Bac ban dâo Malaixia. 
Quôc gia này ton tai cho dên khoâng nûa thê ky 7 (sau nâm 627) thï bi sâp nhâp vào lânh 
thô cûa Chân Lap. Mai dên thê ky 17 - thê ky 18, phân lânh thô xua kia duoe coi là trung 
tâm cûa Phù Nam, tâch khôi Chân Lap de trô thành mot bô phân cûa lânh thô Viêt Nam, 
tûc Nam Bô ngày nay. Cu dân cûa Phù Nam chû yêu là nguôi Ma Lai - Da Dâo 
[Wikipedia]. 

4) Bân A 2914 chép rang: "Vê sau, Không Tû viêt sâch Xuân Thu, cho nuôc Vân Lang là 
mot noi chua khai hôa, không cô viêc triêu chînh, không cô chînh cuong, nên không chép 
vây. 

(Nguyên Hîtu Vinh dich) 



Binh: 

• Dây là su gâp go cûa hai nên vân hôa hoàn toàn khâc nhau-Chu Thành Vuong va su giâ 
Viêt Thuông cûa Vân Lang ngôn ngû bât dông dên mue phâi qua nhiêu lân dich moi hiêu 
duoe. 

Va Chu thành Vuong phâi hôi su giâ Viêt Thuông vê phong tue hàng ngày cûa nguôi 
Viêt (cât toc ngân, de dâu trân, xâm mïnh, di chân dât), tûc là vua Chu châng biêt tî gï vê 
Viêt. 

Lai hôi su giâ "Tai sao toi dây?", tûc là giûa hai nuôc tù xua dên nay châng cô lien hê 
giao hâo gï câ. 

Chu Thành Vuong côn nôi: "Duc trach không cô cho nguôi thï quân tû không huông le 
cûa nguôi", tûc là tù xua nay nhà Chu châng cô mot tï an duc nào vôi Vân Lang câ, nhân 
manh thêm su câch biêt giûa hai nuôc. 

• Chim trï trâng là biêu tuong cûa nên vân hôa Viêt Thuông (Vân Lang). Xem trông dông 
Ngoc Lu thï nhân ra ngay chim là vât tô cûa dân Viêt cô. Tù ngân dam xa mang chim di 
tâng, tûc là mang vân hôa cûa mïnh de giôi thiêu vôi nguôi phuong Bâc. Dây cûng là mot 
diêm chînh de nôi dên su khâc biêt cûa hai nên vân hôa. 

• Va mang chim di tâng là vï muôn di tïm thânh nhân ô Trung Quôc, dô là di tïm dao de 
hoc, chû không phâi là thân dân di triêu công. 

Dây là trao dôi vân hôa-mang vân hôa cûa mïnh di tâng, de tïm hoc vân hôa cûa nguôi. 



56 



• Vï hai nu oc câch biêt nên Chu Công nôi: "Chînh lênh không thi hành thï quân tû không 
bât kê khâc thuân phuc mïnh. . . Côn nhô Hoàng Bê nôi rang: 'Giao Chî xa xôi ô côi 
NGOÀI, không dugc xâm pham dên.'" 

• Tât câ nhûng dieu trên dây dêu nhân manh mot diêm: Nguôi Viêt không thuôc Trung 
quôc. Nguôi Viêt là mot quôc gia dôc lâp, ngoài Trung quôc, cô van hôa riêng ngang 
hàng vôi Trung quôc de cô thê trao dôi van hôa, Trung quôc không dugc xâm pham nuôc 
cûa nguôi Viêt. 

• Nguôi Viêt Thuông quên duông vê: Quên dây không cô nghïa là không biêt duông vê, 
vï dâ dên dugc là vê dugc. Quên dây cô le là biêu tugng cûa su bâm rê cûa nên vân mïnh 
bach trï cûa Viêt Thuông trên dât Bâc, va vua phuang Bac không thich thê, cho nên moi 
tïm câch moi vê cho nhanh, bâng câch cho 5 chiêc xe vôi kim chî nam chay thâng vê 
Nam. 

(Thôi Chu Thành Vuong nguôi Trung quôc chua khâm phâ ra kim chî nam, cô le là cûng 
phâi 600 nâm dên 1000 nâm sau dô kim chî nam moi dugc biêt dên ô Trung quôc. Nhung 
câc sai lâm nhu thê này là chuyên rât thuông xuyên trong câc truyên cô). 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



57 



.A. 

Truyên Ly Ong Trong 



Cuôi dài Hùng Vuang cô nguài tên Ly Thân, huyên Tù Liêm, dât Giao Chî (1). Khi dé ra 
rât to làn, cao dên 2 trugng 3 thuàc, tînh tïnh hung hàn, pham toi giêt nguài, toi âc dâng 
chêt, Hùng Vuang tiêc ma không nà giêt di. 




Dïnh Chèm, thà Ly Ông Trong à xâ Thuy Phuang, huyên Tù Liêm, Hà Nôi 

Dên dài An Duang Vuang, Tân Thûy Hoàng muôn dem quân sang dânh nuàc ta, An 
Duang Vuang bèn dem Ly Thân tien dâng cho nhà Tân. Thûy Hoàng mùng lâm, phong 
cho làm chue Tu Le Hiêu Uy. Khi Thûy Hoàng dâ lây duoe thiên ha, sai Ly Thân dem 
quân giù dât Lâm Thao, Hung Nô không dam xâm pham cûa ai. Thûy Hoàng phong Ly 
làm Phu Tin Hâu, cho trà vê nuàc. Vê sau, Hung Nô lai sang xâm pham cûa ai. Thûy 
Hoàng nhà tài Ly Thân, sai su nguài sang triêu vê. Ly Thân không chiu di, trôn vào rùng 
nui. Vua Tân trâch quà, An Duang Vuang tïm mai không duge, nôi dôi là Ly dâ chêt vï 
bênh ta. Tân sai su sang khâm. An Duang Vuang bèn nâu châo dô xuông dât de làm 
chûng cû. Vua Tân dôi mang xâc sang, Ly Thân bât dâc dï phâi tu vân. An Duang 
Vuang sai lây thûy ngân bôi lên xâc rôi dem nôp vua Tân. Thûy Hoàng rât thuang tiêc, 
mai duc tugng dông, dât hiêu là Ông Trong, dem dung à ngoài cûa Tu Ma, dât Hàm 
Duang. Trong bung tuang chûa mây chue nguài de lay cho tugng cû dông. Hung Nô 
trông thây tuàng là quan Hiêu Ûy côn sông, không dam dên gân cûa ai. 

Tài dài Duàng, Triêu Xuang sang làm quan Dô Hô dât Giao Châu, dêm mông thây cùng 
Ly Thân giâng sâch Xuân Thu, Ta Truyên. Vï thê nên hôi thâm nhà cû, lâp dên thà cûng. 
Dên lue Cao Bien dep giâc Nam Chiêu, Ly hiên linh cûu trg, Cao Bien bèn sûa sang lai 
dên miêu, tac gô làm tugng, goi là dên Ly Hiêu Uy, nay gân bên sông lôn, thuôc xâ Bô 
Nhi, huyên Tù Liêm (2), câch phia tây kinh thành khoâng 50 dam, (Bô Nhi nay là xâ 
Thuy Huang). 



Moi nâm giûa mùa xuân dêu cô tê le (3). 



58 



Chu thich: 

1) Bân A 2914 chép: cô nguài à xà Thuy Huang, huyên Tù Liêm, nay là huyên Tù Liêm 
dât Giao Chî, gân bên sông lôn. 

2) Bân HV 486 chép: thuôc xà Bô Hiên, bân A 2914 chép: thuôc xâ Thuy Huang 

3) Bân A 2914 côn cô doan: Dên nâm thû nhât dài Trùng Hung (Dich giâ: tue nâm 1285, 
dài vua Trân Nhân Tông) duge sâc phong làm Uy Mành, nâm thû 4 phong thêm làm Anh 
Liêt. Nâm thû 21 dài Hung Long (Dich giâ: tûc nâm 1313 dài vua Trân Anh Tông) sâc 
phong làm Phu Tin. Bân A 2914 không cô hàng chû "Moi nâm giûa mùa xuân dêu cô tê 
le". 



Binh: 

• Truyên này nôi vê trung quân ai quôc va bang giao giûa Au Lac va nhà Tân cûa Trung 
quôc. 

"Thân" là thân thê chî con nguài cûa ta. Trong là nâng, hay là ton trong. Thân di vài 
Trong, rât rô là nôi vê viêc dao nghïa sông cho chinh mïnh de mïnh duge ton trong, kinh 
trong. 

• Vào thài phong kiên va quân chû, trung quân va ai quôc thuàng trùng nghïa vài nhau. 
Trung vài vua (trung quân) cûng chinh là yêu nuôc (ai quôc). 

Khi An Duong Vuong mang Ly Thân tâng Tân Thûy Hoàng làm cûa le ngoai giao, Ly 
Thân vâng loi. 

Sau khi duge chûc tuôc cûa nhà Tân va duge cho vê que sinh sông, Ly Thân vân trung 
thành vài An Duong Vuong, dû dâ làm tuông nhà Tân. Diêm này rât rô trong vân hôa 
Viêt long trung cîât ô dâu. Dân Viêt thi luôn là dân Viêt, luôn trung thành vài vua 
Viêt, niràc Viêt — dû dâ cô thôi làm quan xû ngirôi. 

• Vào thài chên tranh bâng guom dâo, sue manh cûa mot nguài luôn luôn là loi thê trong 
chien tranh, nên luôn luôn duoe ton trong. Tâng dûng sï là mot mon quà tâng rât quy giâ, 
thuàng là chî tâng cho ban dang giao hâo tôt. Không ai tâng dûng sï cho kê cô thê là thù, 
vï dô là thêm sue manh cho dich. 

Dûng sï Ly Thân ô dây côn là biêu tuong cûa sue manh quân su. An Duong Vuog va Tân 
Thûy Hoàng lue dâu cô lien hê tôt de An Duong Vuong cô thê tro lue vôi Tân Thûy 
Hoàng vê quân su. 

• Khi không côn tin nhau nûa, tûc là lue nôi dôi nhau — An Duong Vuong nôi dôi Ly 
Thân bênh chêt, Tân Thûy Hoàng không tin sai su sang xét, An Duong Vuong phâi mang 
châo dô ra dât de gat, Tân Thûy Hoàng vân không tin dôi mang xâc di. Rôt cuôc Ly Thân 
phâi tu vân. 



59 



Khi hai vua, hai nuac, không côn tin nhau nùa, thï câc trg lue hay lien minh quân su là 
dieu không thê. 

• Bây cô le là truyên dân nhâp vê doan Tân Thûy Hoàng sai Triêu Dà xâm chiêm Au Lac 
sau này. 

(Trân Dïnh Hoành dich va bïnh) 



60 



Truyên giêng Viêt 



Giêng Viêt ô mien Trâu San huyên Vu Ninh. 

Bai vua Hùng Vuang thù ba, nhà An cû binh sang xâm chiêm nuac Nam, dông quân à 
duai chân nui Trâu (Trâu San). Hùng Vuang câu cûu vôi Long Quân, Long Quân hôa 
thành Dông Thiên Vuang cuài ngua sât di dânh giac, quân nhà An dêu thua chay. Vua 
nhà An chêt trân duai chân nui, bien thành vua à dia phû, dân phâi lâp miêu thô, bon mùa 
dêu phâi huang khôi. Lâu ngày miêu thành hoang phê. Cô nguôd nuac ta tên là Thôi 
Lugng làm quan nhà Tân dên chue Ngu Su Bai Phu, thuông qua lai vùng này, thây cânh 
suy tàn, chanh long thuang câm, bèn sûa sang lai dên miêu. Cô tha de rang (1): 




Nguài xua kê lai chuyên An vuang 
Tuân Thû nâm nao âên bên âuàng 
Nui biêc sông dài quanh miêu vâng 
Hôn di mô âê vêt con huang 
Mot phen thâng bai An duc hêt 
Van thê Uy linh a Viêt Thuang 
Tram ho rôi dây dâng huang cûng 
Phô tri van nuâc vùng không luâng 

(Nguyên Hùu Vinh dich) 

Sau câc tuông Nhâm Ngao, Triêu Dà dem quân xâm chiêm phuang Nam, dông quân ô 
nui này, sai tu sûa lai dên miêu, nghiêm cân phung thô. An Vuang câm câi duc cûa 
Lugng xua, muôn dên an, bèn sai tien nù Ma Cô di tïm Lugng. Khi ây Lugng dà chêt, 
chî cô dûaq con là Thôi Vy hâu côn sông. Khoâng tiêt Nguyên Tiêu thâng giêng, dân 
chûng toi thâm dên này, cô nguôi cûng mot câp bïnh pha le, tien nù Ma Cô câm lên tay 
ngâm nghia, là rai xuông dât dânh va, bi nguôi ta bât phat dên. Ma Cô mâc âo râch, moi 
nguôi không biêt là tien, nên dânh dâp tàn nhân. Thôi Vy thây vây dông long thuang, bèn 
côi âo dên, Ma Cô duge tha. Ma Cô hôi Vy ô dâu, Vy kê lai lai lich cùa cha. Ma Cô lue 



61 



ây mai biêt là con quan Thôi Ngu su, mùng rô nôi vôi Vy rang: "Nay toi không cô gï bâo 
dâp, sau này tât se ta an". Rôi dua cho Vy mot bô la ngâi ma nôi: "Giû cân thân vât này, 
dùng de rai khôi mïnh, sau này thây ai cô buôu , dem cûu cho lành, tât se duoc phû quy". 

Vy nhân lây, chua biêt dô là thuôc tien. Ngày kia, di dên nhà nguôi ban thân là dao sï 
Ûng Huyên, Huyên cô câi buôu trên dâu. Vy nôi: "Toi cô bô là ngâi, cô thê tri duoc binh 
này". Huyên nhà chûa cho. Vy bèn dùng la ngâi ra dùng, buou lâp tûc tiêu tan, Huyên 
nôi: "Bây là thuôc tien, ta nay không cô vât gï bâo dâp, xin lây an khâc dên lai. Ta quen 
mot vi qui nhân cûng mâc bê nh này, thuông nôi rang ai chûa duoc thï se chia cho hêt câ 
gia tài ma không tiêc, ông hây toi dô chûa". 

Huyên dua Vy toi nhà Nhâm Ngao chûa bê nh, buôu lien tiêu tan. Ngao câ mùng, nuôi 
Vy làm con nuôi, mô truông cho Vy hoc. Vy là nguôi thông minh, thich gây dàn. Con gâi 
Ngao là Phuong Dung thây Vy thï phâi long, bèn cùng tu thông. Con trai Ngao là Nhâm 
Phu biêt chuyên, muôn giêt Vy, dem Vy tê thân Xuong Cuông, bèn dô rang: "Cuôi nâm 
phâi le thân Xuong Cuông ma chua cô nguôi làm dô le cûng. Hôm nay không nên di ra 
ngoài, nên an vào phông de trânh". Vy vô tïnh nghe theo, Nhâm Phu bèn khôa cûa buông. 
Phuong Dung biêt y, ngâm lây dao dua cho Vy, Vy dào ngach ma ra. Ban dêm, Vy lên di, 
muôn toi nuong tua nhà Ûng Huyên. 

Di gâp lên trên nui, Vy là chân roi xuông hang sâu, chung quanh dêu là vâch dâ, không 
cô bâc lên. O trên cô mot hôn dâ, thach nhû rù xuông bàn dâ, cô mot con rân trâng mïnh 
dài trâm truong, mào vàng, miêng dô, râu dô, vây trâng, duôi cô cô câi buôu, trên trân cô 
dông chû vàng de "Ngoc Kinh Tû Xà". Rân ra an thach nhû, de lai bàn dâ trông không, 
thây Vy ô trong hang thï dinh nuôt. Vy kinh sa, sup lay ma nôi: "Toi di trânh nan, roi 
xuông duôi hang này, không cô gï an, dôi da nên phâi an vung, thuc là dâc toi. Nay thây 
duôi cô ngài cô câi buôu thit, toi cô là ngâi de tri bênh này, xin khoan tha cho toi de toi 
thi thô tài mon". Rân ngâng dâu xin cûu. Bông thây ânh lûa sang, mot mânh than roi 
xuông hang. Vy lây lûa ma cûu, buôu lâp tûc tiêu tan. Rân quây mïnh toi truôc mât Vy 
nhu cô y bâo Vy cuôi lên lung. Vy cuôi lên, rân bèn tûc thï dua Vy ra khôi hang. Dùng 
canh mot thï lên toi cûa hang, nhïn không thây ai qua lai, rân bèn vây duôi bâo Vy xuông, 
sau dô rân lai trô vào trong hang. 

Vy di lac duông, chat thây truôc mât cô mot cûa thành, trên công thành cô lâu cao lop 
ngôi dô long lây, ânh sang mô mô chiêu tôa. Trên công treo bien dô viêt chû vàng "An 
Vuong Thành" (Thành vua nhà An). Vy ngôi bên canh công, không thây cô nguôi qua lai. 
Vy buôc vào trong thành, nhïn thây trong sân cô ao, giûa ao cô sen ngû sâc, canh ao cô 
mây hàng cây hôe, cây lieu. Duông sa phâng ly, diên ngoc cung châu, lâu cao gâc rông. 
Trên diên kê dôi giuông bâng vàng, trâi chiêu hoa bâng bac, cô hai cây dàn câm, dàn sât. 
Vy tù tù di dên, thû dânh vào dàn. Hôi lâu, thây kim dông ngoc nû, hàng trâm nguôi theo 
hâu hoàng hâu vua An, mô cûa ma ra. Vy câ kinh, xuông diên quy lay. An hâu cuôi phân 
rang: "Thôi quan nhân ô dâu toi dây?". Rôi lai moi lên diên nôi: "Xua kia diên An 
Vuong hoang phê lâu ngày, nhô cô Thôi ngu su sûa chûa, nguôi dôi moi theo guong ma 
cûng thô mai mai. Vua dâ sai tien nû Ma Cô di tïm de bâo on, không gâp ngu su ma chî 
gâp công tû. Vân chua cô gï bâo dâp, nay may duoc trông thây mât công tû, nhung hiêm 
vï Thuong de cô sâc goi cho nên Vua lên châu trôi, chî cô Ma Cô ô nhà". Bèn ban tiêc 



62 



rugu, cho an uông no say. Bông thây cô mot nguôi râu dài, bung to tien lên dâng biêu, 
quy xuông ma tâu rang: "Ngày mông 3 thâng giêng, nguôd phuang Bac là Nhâm Ngao dâ 
bi thân Xuong Cuông dânh chêt". Tâu xong, Hâu bèn nôi: "Duang quan nhân hày dua 
Thôi công tû trô vê trân thê". An hâu tien khâch quay vào. Duang quan nhân bèn bâo Vy 
nhâm mât, ngôi lên vai mïnh. Han mot khâc sau dâ dên toi dînh nui. Duong quan nhân 
bien thành mot con de dâ dûng ô trong nui, nay con de ây côn ô sau chùa Viêt Vuong 
(Viêt Vuong tù) trên nui Trâu (Trâu son). 

Vy trô vê nhà Ûng Huyên, kê lai dâu duôi câu chuyên. Dêm mông 1 thâng 8, Vy va 
Huyên cùng di dao bên ngoài, thây tien nù Ma Cô dât mot nguôi con gâi toi ban cho Vy 
de kêt làm va chông, lai cho câ viên ngoc Long Tuy. Vôn xua, ngoc dô cô hai viên thu, 
hùng (nam, nù), suôt tù dôi vua Hoàng De toi triêu nhà An vân duoc luu truyên là vât qui 
ô dôi. Trong trân dânh ô nui Trâu, vua An deo ngoc dô ma chêt, ngoc bi vùi xuông dât 
ma hào quang cùa nô vân chiêu tôa dên tân trôi. Thôi binh lùa dôi Tân, bâu ngoc dêu 
chây hêt, nguoi ta xem linh khi ma biêt rang viên ngoc qui Long Tuy vân côn ô nuôc 
Nam, moi tù xa toi tïm. Dên nay Vua An lây ngoc quy này bâo dâp on Vy. Nguoi thôi ây 
dem vàng bac lua là, dâng giâ trâm muoi ngàn quan tien toi mua, Vy do dô giàu to. 

Sau, tien nù Ma Cô toi don vo chông Vy di dâu không biêt. Nay giêng dâ can, hoang phê 
thành câi huyêt, côn giâu tich ô nui Trâu. Tue goi là là Viêt Tînh Cuong (suôn nui giêng 
Viêt). 

Chu thich: 

1. Bài tho chû Hân nhu sau: 

Cô nhân truyên dao thi An vuong 
Tuân thû duong niên dao thû phuang 
San tû thûy luu không kiên miêu 
Tinh thâng tich tai thuang vân huang 
Nhât triêu thâng bai vô An duc 
Van tâi Uy Linh trân Viêt Thuang 
Bach tînh tùng tu giai phung tu 
Mac phù quôc tô vïnh vô cuong 

(Nguyên Hùu Vinh dich) 



63 



Binh: 




• Bài này nôi vê dao sông nhân hâu le nghïa cûa nguôi Viêt. Nguôi Viêt chînh trong này 
là Thôi Lugng va sau dô là con Thôi Vy. "Lugng" là thành thât, trung tîn, tha thû. "Vy" 
là duôi, tûc là y nôi nôi tiêp-con nôi tiêp long thành thât, trung tin, tha thû cûa cha. 

• Chêt là xôa hêt an oân. Vua An khi côn sông là kê thù cûa nguôi Viêt, khi chêt dugc 
nguôi Viêt le bai nhu thân va ngugc lai cûng giûp dô dân Viêt. "Nhât triêu thâng bai vô 
an duc - Mot phen thâng bai an duc hêt". An duc ô dây nên hiêu rông là an oân, chêt là 
hêt an oân. 

Va vï vua An là vua nên, theo le thuông, là nguôi cô nhiêu duc trong, chêt thành thân 
linh hiên, nên nguôi sông thành tâm thô thân là chuyên phâi làm. Thù oân chinh tri khi 
côn sông không côn nghïa ly gï hêt. Nguôi chêt vào mot thê giôi moi vôi suy nghî tâm tu 
moi hoàn toàn, va nguôi sông cân eu xû vôi nguôi chêt vôi tâm tu moi tuong ûng. 

• Vy cô long rông lugng va le nghïa va vôi vua An, cuu thù khi nhà vua côn sông. Va Vy 
nhân hâu vôi Ma Cô, râch ruôi nghèo nàn co khô. Rông lirong vôi kë thù dâ chêt, trên 
thî kinh trong thân thành, dirôi thî nhân hâu vôi kë khôn cùng. Dô là dao sông. Va 

dao sông này se mang dên nhiêu may mân thành công trong dôi. 

• Phân thuông dâu tien Vy dugc là bô là ngâi chûa bênh buôu cûa Ma Cô. Bênh buôu 
dâu va buôu cô là biêu tugng cûa chat dôc tù trong tâm nguôi tu lai — nhu là ba dôc tham 
sân si trong kinh Phât. Nguôi cô long rông lugng vôi nguôi chêt, kinh trong thân thânh, 
nhân hâu vôi kè khôn cùng, se tu nhiên cô ânh huông tôt dên nhûng nguôi cô tâm tham 
sân si nâng. Duc hanh tu nhiên tù nguôi thiên tôa ra se ânh huông tôt dên nguôi xâu va 
cô thê làm tâm ho trô thành sang suôt lành manh. 

• Sue manh chuyên hôa cûa nguôi cô thiên tâm di tù gân toi xa — truôc hêt là bè ban, nhu 
Ûng Huyên, sau dô là kê thù tù nuôc ngoài, nhu Nhâm Ngao. Va ngay câ khi trong vông 
kê thù cô nguôi muôn hai nguôi thiên-nhu Nhâm Phu — thî vân cô nguôi bâo vê-nhu 
Phuong Dung. 

• Nguôi thiên, nhu Vy, khi sa co thât thê, nhu Vy roi xuông giêng sâu, cûng cô thê dôi 
xâu thành lành, cô thê làm lành tâm âc cûa nhûng nguôi dai âc — biêu tugng bâng rân 



64 



chûa: Mào vàng là biêu tugng cûa vua, miêng dô râu dô là biêu tugng cûa quyên lue — va 
nguôi thiên se duge câ nhûng kê dai âc giûp dà. 

Dùng than dô ma chûa bênh buôu cho rân thân, tûc là dùng ânh sang cûa thiên tâm ma 
câi hôa long âc. 

• Ngugc lai nguôi cô tâm âc muôn hai nguôi thiên — nhu Nhâm Phu muôn hai Thôi Vy- 
thï nguôi thiên không nhûng không hê hân gï ma nguôi âc lai trâ giâ, nhu Nhâm Phu rôt 
cuôc làm cha (Nhâm Ngao) bi Thân Xuang Cuông dânh chêt. 

• Vie c De thân Duang quan nhân (duang là de) cho Vy ngôi lên vai de dua vê trân thê cô 
vê nhu là nôi dên chiêc xe de trong Phâm Thi Du cûa Kinh Dieu Phâp Lien Hoa , là biêu 
tugng cûa Phât Giâo Tiêu Thùa hay Phât Giâo Nguyên Thûy (Theravada). 

• Ngay câ vie c vg chông va giàu sang cûng là phân thuông dên tù thiên tâm cûa mïnh- 
biêu tugng bâng vie c Ma Cô dem giai nhân va ngoc Long Tuy dên tâng Vy. 

• Tôm lai là thiên tâm cûa con nguôi — rông lugng, le nghïa, nhân hâu — là chû cho dôi 
sông cûa ta. Thiên tâm giûp ta câi hôa moi nguôi — tù nguôi thân, dên kê thù, tù nguôi 
thuông dên nguôi xâu — mang lai may mân, cûu ta khi sa co thât thê, mang lai hanh phûc 
gia dïnh va giàu sang vât chat. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



65 



Truyên Rùa Vàng 



Vua An Duang Vuang nuàc Au Lac là nguài Ba Thuc, ho Thuc tên Phân. Tô tien ngày 
truôc câu hôn lây My Nuong là con gai vua Hùng Vuang, nhung Hùng Vuang không gâ, 
nên dem long oân giân. Phân muôn hoàn thành chi nguài truac, cû binh di dânh Hùng 
Vuang, diêt nuac Vân Lang, dôi tên nuac thành Au Lac, rôi lên làm vua. 




Di tich thành Cô Loa 

Xây thành ô dât Viêt Thuang, nhung hê dâp toi dâu lai là toi dây, vua bèn lâp dàn trai 
giôi, câu dâo. Ngày mông 7 thâng 3, bông thây mot eu già tù phuong tây toi truac cûa 
thành, than rang: "Xây dung thành này biêt bao già mai xong duac!". 

Vua don vào trong diên, vâi va hôi rang: "Ta dâp thành này dâ nhiêu lân nhung cû bi sâp 
dô, ton nhiêu công suc ma không thành, thê là cà làm sao?". Cu già dâp: "Se cô su Thanh 
Giang toi, cùng nhà vua xây dung moi thành công", nôi xong tù biêt ra vê (1). 

Hôm sau vua ra cùa dông chà dai, chat thây mot con rùa vàng tù phuong dông lai, nôi 
trên mât nuàc, nôi duac tiêng nguài, tu xung là su Thanh Giang, thông tô viêc trôi dât, 
âm duang, quy thân. Vua mùng rô nôi: "Dieu dô chinh eu già dâ bâo cho ta biêt truôc". 
Bèn ruôc vào trong thành, mai ngôi trên diên, hôi viêc vï sao xây thành không duac. Rùa 
vàng dâp: "Câi tinh khi ô nui này là con vua dôi truôc, muôn bâo thù cho nuàc. Lai cô 
con gà trâng sông lâu ngàn nâm, hôa thành yêu tinh an ô nui Thât Dieu. Trong nui cô ma, 
dô là hôn nguài nhac công triêu truôc chôn ô dây. Ô bên canh, cô mot quân tro cho khâch 
vâng lai, chù quân tên là Ngô Không, cô mot nguài con gai va mot con gà trâng, vôn là 
du khi cùa qui tinh, phàm cô khâch qua duàng nghî dêm à quân, thï qui tinh lai bien hôa 
muôn hïnh van trang, làm hai nguài chêt rât nhiêu. Nay giêt duac con gà trông trâng va 
con gâi chù quân ây thï trân âp duac qui tinh. Qui tinh se hôa ra là thu yêu tinh, cho con 
chim cû ngâm bay dâu lên trên cây chien dàn, tâu cùng thuong de de xin phâ thành. Thân 
se cân roi là thu, nhà vua tùc tôc nhât lây, thï thành se xây duac". 

Rùa vàng bâo vua già làm kê di duàng, nghî à quân tro này, va de rùa vàng ô phia trên 
khung cùa. Ngô Không nôi: "Quân này cô yêu tinh, dêm thuàng giêt nguài. Hôm nay trôi 
chua toi, xin ngài mau di chô khâc, chô nghî lai kèo ruôc hoa vào thân". Vua cuài, nôi: 



66 



"Nguôi sông chêt cô mang, ma quy làm gï dugc, ta không sa". Bèn cû nghî lai. Dên dêm, 
qui à ngoài vào, thét lôn: "Kê nào à dây, sao châng mau ma cûa?" Rùa vàng hét lôn: "Cû 
dông cûa thï mày làm gï?". Qui phông hôa, bien hôa thiên hïnh van trang, quy quai trâm 
duông de hông doa nat, sau cùng cùng châng nôi. Dên lue gà gây sang, quy tinh bô chay. 
Rùa vàng cùng vua duôi theo, toi nui Thât Dieu, qui tinh thu hïnh bien mât. Vua bèn quay 
vê quân tro. 

Sang hôm sau, chû quân sai nguôi dên dinh hram xâc khâch tro de chôn, thây vua vân 
ngôi cuôi nôi nhu thuàng (2), bèn chay tai lay ma nôi rang: "Ngài vân dugc bïnh an dugc 
nhu thê này, tât là thânh nhân, vây xin ban thuôc thân de cûu sinh dân". Vua nôi: "Nhà 
nguai giêt con gà trâng ma tê thân, qui tinh se tan hêt". Ngô Không y loi, dem gà trâng ra 
giêt, nguôi con gâi lâp tûc quay ra chêt. Vua lien sai dào nui Thât Dieu, lây dugc nhiêu 
nhac khi cô va xuong côt, dôt tan thành tro dem dô xuông dông sông. Trôi gân toi, vua va 
rùa vàng leo lên nui Viêt Thuông thây qui tinh dà bien thành con chim cû, ngâm la thu 
bay lên cây chien dàn. Rùa vàng lien bien thành con chuôt theo sau, cân vào chân cû, la 
thu rai xuông dât, vua vôi nhât lây, la thu dâ bi nhâm râch quâ nûa. 




Tù dô qui tinh bi diêt, không thê tac quai dugc nùa. Thành xây nûa thâng thï xong. Thành 
dô rông non ngàn trugng, xoân nhu hïnh trôn ôc, cho nên goi là Loa Thành, con goi là 
Qui Long thành, nguôi dôi Duông goi là Sât Qui Côn Lôn thành, vï cho rang thành ây 
cao lâm. 

Rùa vàng ô lai ba nâm, rôi tù biêt ra vê (3). Vua câm ta nôi: "Nhô an cûa thân, thành dà 
xây dugc. Nay nêu cô giâc dên quây rôi thï lây gï ma chông?". Rùa vàng dâp: "Vân nuôc 
suy thinh, xâ tâc an nguy dêu do mênh trôi, vua cô thê tu duc ma kéo dài thôi vân, nhà 
vua cô long mong muôn thï ta cô tiêc chi". Bèn thâo vuôt dua cho nhà vua nôi rang: 
"Dem vât này làm nô, nhâm quân giâc ma bân thï se không lo gï nûa". Dût loi thï quay 
trô vê bien dông, nhà vua dich thân dua tien. Vua lien sai bê toi là Cao Lô làm nô, lây 
vuôt rùa làm lây nô, goi là nô thân Linh Quang Kim Quâ (Vuôt vàng linh thiêng sang 
rue). 

Vê sau Triêu Dà cû binh xâm dânh phuang Nam, giao chien vôi vua. Vua lây nô thân ra 
bân, quân Dà thua lôn, chay vê nui Trâu (Trâu San) câm eu. Dà biêt nhà vua cô nô thân 
không dam dôi chien, bèn xin hôa. Vua câ mùng, chia phia bâc sông Tiêu Giang cho 
Triêu Dà cai tri, phia nam thï thuôc nhà vua (nay thuôc sông Nguyêt Duc). Không bao 



67 



lâu Dà cho con trai là Trong Thuy sang làm quan Tûc Vê va câu hôn voi My Châu, là con 
gai cûa nhà vua. Vua không rô kê luge gian manh cûa cha con Triêu Dà nên gâ Mi Châu 
cho Trong Thûy. Trong Thûy du dô My Châu cho xem trôm nô thân rôi ngâm làm câi lây 
nô khâc thay vuôt rùa vàng thay vào. Xong rôi Thûy nôi dôi voi My Châu xin vê phuong 
bac thâm cha. Truoc khi di, Thûy nôi rang: "Tïnh vo chông không thê quên duoe, nghïa 
me cha không thê dût bô. Toi nay trô vê thâm cha, nêu nhu dên lue hai nuôc bât hôa, bac 
nam câch biêt, lây gï làm dâu de toi tïm duoe nàng?". My Châu nôi rang: "Thiêp phân nù 
nhi, nêu gâp cânh biêt ly, châc là khô dau khôn xiêt, thiêp cô âo gâm long ngông thuông 
mâc trên mïnh, di dên dâu se nhô long ngông trên âo râc xuông ô ngâ ba duông de làm 
dâu, nhu vây se cô thê cûu duoe nhau". Trong Thûy mang lây nô thân vê nuôc (4). Dà 
duoe lây nô câ mùng, lien dem quân sang dânh. Vua cây cô nô thân, không phông ngùa, 
vân diêm nhiên dânh cô, cuôi ma nôi rang: "Dà không so nô thân hay sao?". Quân Dà 
tien sât, vua câm lây nô, thây lây thân dà hu, thua chay. Vua dât My Châu ngôi sau ngua 
rôi chay vê phuong Nam. Trong Thûy nhân dâu duôi theo dâu long ngông. Vua chay toi 
bô bê, duông cùng, không cô thuyên qua sông, bèn than rang: "Trôi hai ta u, su Thanh 
Giang dâu, mau mau lai cûu ta". Rùa vàng hiên lên mât nuôc, hét Ion: "Kê ngôi sau ngua 
chînh là giâc dô!, giêt di thï ta moi cûu nhà nguoi". Vua bèn tuôt kiêm chém chêt My 
Châu. My Châu truoc khi chêt, nguông mât khân rang: "Thiêp là phân gai, nêu cô long 
phân nghich muu hai cha, chêt di se bien thành hat bui. Nêu mot long trung hiêu, bi 
nguoi lùa dôi thï chêt di bien thành châu ngoc de tây sach moi nhuc thù". 




Dên thà An Duang Vuang 

My Châu chêt ô bên bô bien, mau chây xuông nuôc, trai sô an phâi dêu bien thành hat 
châu. Vua câm sùng tê bây tâc, Rùa vàng rë nuôc dân vua di xuông bien. Dôi truyên rang 
noi dô là dât huyên Da Son, xâ Cao Xâ, phû Diên Châu. Quân Dà kéo toi dây không thây 
bông vêt gï, chî con lai xâc My Châu. Trong Thûy ôm xâc vo dem vê Loa Thành, xâc 
bien thành ngoc thach. Trong Thûy thuong tiêc khôn cùng, khi di tâm tuông nhu thây 
bông dâng My Châu, bèn lao dâu xuông giêng ma chêt. Nguoi dôi sau mô ngoc ô bien 
dông lây nuôc giêng này ma rûa thï thây càng trong sang. Nguoi dôi kiêng tên My Châu 
nên goi ngoc minh châu là dai cûu va tiêu cûu (4). 

Chu thich: 

1) Bân A 2914 chép rang: "Cu già bông bay lên trôi". 

2) Bân A 2914 chép thêm rang : "Vua nôi voi chû quân rang: Ta là An Duong Vuong 



68 



dên dây de diêt yêu tinh cûu giûp sinh linh" 

3) Bân A 2914 chép: "Rôi trô vè ho Dông Bïnh" 

4) Cûu :& là tên 1 loai ngoc 



Bïnh: 



• Truyên này cô hai phân rô rang: Phân dâu là thuât bïnh dinh mot quôc gia vùa chiêm 
dông. Phân sau là câu truyên My Châu - Trong Thûy. 







Tuçng ââ My Châu eut ââu, trong am thà My Châu 

• Ông già dên tù phuang Tây vào ngày 7 thâng 3. Ông già là biêu tugng cûa khôn ngoan 
thông thâi. Phuang Tây là phuang Phât; dât Phât,Tây Truc (An Dô), a phîa tây Viêt Nam. 

Sô 3 là sô thiêu duang, mâm sông bât dâu lên. Sô 3 duge yêu chuông trong moi nên vân 
minh cûa con nguôi. 

Sô 7 là sô khâ thông dung trong kinh sâch Phât. (Xin xem Nguôn gôc cûa Phât thât , cûa 
Thîch Chân Tinh.) 

• Thân Rùa Vàng (Kim Quy) dông vai quan trong trong vân hôa Viêt Nam, tù truyên rùa 
Vàng này dên truyên Hô Hoàn Hiêm voi Le Loi. 

Rùa thuông là biêu tugng cûa kiên nhân va châc chân trong nhiêu nên vân hôa trên thê 
giôi. Trong câ vân hôa Viêt lân vân hôa Trung quôc, rùa là mot trong tû linh: Long, Ly, 
Quy, Phung. Nhung trong nên vân hôa Viêt thï Rùa va Rông là cô vê trôi nhât — Rông: 
Long Nû, Lac Long Quân, Thâng Long; Rùa: Kim Quy. Dây là hai linh vât cô lien hê dên 
"nuôc." Dây cûng là mot net cûa "vân hôa nuôc" ma ta dâ nôi dên trong truyên Hong 
Bàng . 

Rùa Vàng lai cô tên là Thanh Giang, tûc Dông Sông Xanh. Tûc là dây không phâi là rùa 
tù bien vào. Cô vê dây là mot lien hê tê nhi dên gôc "nuôc ngot" que cha — Dông Dïnh 
Hô, va rùa ô Hô Hoàn Kiêm sau này. 



69 



Rùa Vàng dên tù phuang Dông. Dông là huông mât trài moc, là phuang khôfi dông — mot 
bât dâu mai. Trong phâm ma dâu cûa Kinh Dieu Phâp Lien Hoa , Phât Thich Ca phông 
hào quang tù gïùa long mày dên câc côi a phuang Dông truac khi giâng Kinh Dieu Phâp 
Lien Hoa. 

• Hùng vuang dài thû 18 là vi vua bi Thuc Phân chinh phat. 18 là 2 lân 9, hai lân con sô 
dan lan nhât — sô thâi duang. Dây là y nôi thôi dai Hùng Vuang dâ phât triên dên hêt 
mue cûa nô. Bây giô phâi nhuông chô cho mot triêu dai mai. Tue là viêc xâm lâng cûa 
Thuc Phân hgp luât trôi. Dô là ly do tai sao thân Kim Quy ûng hô Thuc Phân. 

• Thuc Phân mai xâm chiêm Vân Lang, long dân chua thuân, côn nhiêu chông dôi nên 
xây thành không duge. 

• Con vua dôi truac (Hùng Vuang 18) thành tinh khî trong nui Thât Dieu, muôn bâo thù. 




Giêng Trong Thûy (Giêng Ngoc) 

Nui Thât Dieu cô thê là biêu tugng cûa Bâc Dâu Thât Tinh, là chùm sao Dai Hùng Tinh 
gôm 7 sao tât câ, trong dô sao Bâc Dâu là sao chinh. Dây cô le là y nôi Hùng Vuang 18 
dât long tin vào câc vï tinh tu, trong lue Thuc Phân hgp vôi nhà Phât (Ngô Không) han. 

• Ngô Không là tù cûa nhà Phât, cô nghïa là dâ ngô duge tânh Không cûa moi su, tûc là 
dâ giâc ngô. Dây là biêu tugng cho nhûng nguôi hiêu biêt — chû quân là nguôi dâ Ion tuôi 
(là cha cûa cô gâi), làm an thành dat. Dây là loai nguôi ûng hô chê dô mai manh nhât — 
cô kinh nghiêm dôi, cô kiên thûc, hiêu thôi thê, cô tài sân va thuang mai. 

• Gà trâng sông lâu ngàn nâm là biêu tugng cûa tâng lop tri thûc sï phu chông dôi, luôn 
lên tiêng "gây" thuông xuyên de hô hào moi nguôi. 

• Nguôi con gâi là thành phân dân chûng di theo tiêng goi cûa dâm sï phu chông dôi này. 
Con gâi là biêu tugng cûa nhûng nguôi nhiêu câm tinh, côn "trê nguôi non da." 

Con gà trâng chêt là cô con gâi chêt theo, nghïa là dâm sï phu chông dôi ma mât thï dâm 
dân nhe da nghe theo cûng mât. 

• Nhac khi cô va hôn nhac công là biêu tugng cho nên vân hoc nghê thuât cû. Phâi die t 
vân hoc nghê thuât cû thï mai bïnh dinh duge dât mai. 



70 



• Chim eu ngâm la thu bay lên cây chien dàn de tâu cùng thugng de xin phâ thành là biêu 
tugng cûa câc nhôm chông dôi tïm trg lue ô nuôc ngoài. Phâi chân duông tiêp xûc vôi 
bên ngoài cûa ho. 

Mot câu hôi dât ra ô dây là nêu thugng de cô thê nghe theo loi cûa chim eu de phâ thành 
Thuc Phân dang xây, nhu vây không phâi là lo sg Thugng de không ûng hô Thuc Phân 
sao? Nêu Thuc Phân cô chinh nghîa, thï viêc gï phâi sg thugng de nghe loi dèm pha? 

• Xem ra cô vê nhu Hùng Vuong 18 không tôt, mât chinh nghïa, va lue dâu Thuc Phân cô 
vê nhu duge long trôi va long dân de xâm chiêm Vân Lang. 

Nhung chiêm xong rôi vân gâp chông dôi. Va thân Rùa Vàng cô vân cho mot kê sâch 
bïnh dinh rât sât mâu. Thành công duge mot ti. Nhung cô phâi chinh vï cai tri sât mâu thê 
ma Thuc Phân mât chinh nghïa, chî làm vua duge mot thôi gian ngân là mât nuôc? 

Xem ra thân Rùa Vàng cûng cô câi nhïn không duge xa? 

• Vê mông Rùa Vang làm lây nô, không biêt dây cô phâi là mot ky ûc vê nô lien hoàn 
không. Nô dâ duge su dung ô Trung quôc va câc bô tôc ô Dông Nam A khoâng thê ky 
thû 5, thû 6 truôc công nguyên. Khâo cô cho thây nô lien hoàn , bân mot loat câc mûi tên 
rât nhanh, xuât hiên tai Hô Bâc (phia bâc Dông Dïnh Hô) khoâng thê ky thû 4 truôc công 
nguyên. Thuc Phân sông vào thê ky thû 2 truôc công nguyên, cho nên rât cô thê là Thuc 
Phân cô kiên thûc vê nô lien hoàn, va dây là bi quyêt chien thâng cûa Thuc Phân. 




• My Châu xem ra là nguôi con duy nhât cô mât trong truyên. Châng le Thuc Phân chî cô 
mot nguôi con gâi vào thôi dai vua cô biêt bao là cung tân my nû. Hay dây là ky ûc cûa 
sue manh mâu hê-chî cô mot cô công chûa nâm giû bi mât quôc phông? 

• Trong Thûy xem ra rât gian manh, giâ làm dâm cuôi chî de hai nguôi. Toi loi tây dïnh. 
Thê tai sao dân Viêt châng bao giô lên an, lai yêu quy Trong Thuy dên thê? 

Thua, tai vï Trong Thûy làm trôn bon phân làm con, làm dân — trung vôi quôc gia, hiêu 
vôi bô. Gian manh cûng chî vï quôc gia cûa chàng va bô cûa chàng. Nêu vï bô va tô quôc 
ma chông vg thï cûng là chuyên cô thê thông câm duge. Hon nûa, Trong Thûy dâ trâ toi 



71 



phân bôi vg bâng câch chêt chung vôi vg-vùa dên toi, vùa tron tïnh nghïa. Rât dûng vôi 
tên "Trong Thûy." Toàn ven moi bê. 

• My Châu thuc ra là nan nhân, bi lùa loc. Nhung không dugc thuong xôt, lai bi chém 
dâu. Toi không giû km bi mât quôc phông, hai cha, hai nuôc, không thê dung tha. Ngu va 
câ tin không phâi là ly do de duoc tha toi. 

O dây ta lai thây mot lân nûa, Rùa Vàng cô chinh sâch rât sât mâu, châng vi tïnh. Phâi 
châng chinh quân su nhu thê làm Thuc Phân mât nuôc? 

• Long ngông dua duông. Ngông là chim, va chim là vât tô cûa dân Viêt (nhu hïnh khâc 
trên trông dông Ngoc Lu). Chim côn là biêu tuong cho me-Âu Co là tien. Tien va chim 
rât gân gûi. 

Long ngông dua duông là loi di cûa me, loi di cûa tïnh câm va yêu ai, gat ra ngoài moi 
quy luât va phân câch chinh tri. Trong con bâo loan, thï tïm nhau bâng "duông me," 
duông cûa tïnh yêu, vuot trên moi chia câch. 

• Rùa Vàng rât khât khe vôi My Châu, nhung xem ra trôi không dông y vôi Rùa Vàng — 
cho My Châu trô thành nhûng viên ngoc trai long lânh nghïn dôi. Va dân Viêt dông y vôi 
trôi, xem Trong Thûy My Châu nhu là thiên tïnh su bât tû vê tïnh yêu, dao vo chông, dao 
hiêu nghïa, trung quân, va ai quôc. 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



72 



Truyên Man Nirong 



Thôi Hiên De nhà Hân, quan thâi thû là Sï Nhiêp dông dô thành à bô phîa nam sông Bïnh 
Giang (nay là sông Thiên Duc). Phîa Nam thành dô cô chùa thô Phât là chùa Phûc 
Nghiêm, cô vi su tù phuang Tây toi, hiêu là Già La Dô Le tru tri ô dây, cô phép dûng 
mot chân, moi nguôi dêu kinh phuc goi là ton su, kéo nhau toi hoc dao. 




■ 
Chùa Dâu (Chùa Phâp Van), Bac Ninh 

Hôi ây cô nguôi con gai tên là Man Nuong, cha me dêu dâ mât, nghèo khô vô cùng, cùng 
toi dô dôc long theo hoc Phât. Vï cô tât nôi lâp, không thê cùng chûng tung kinh, thuông 
ô duôi bêp, vo gao, nhât rau, nâu nuong cho câc vi tâng trong chùa va khâch tu phuong. 

Giùa thâng nâm, dêm ngân, Man Nuong nâu châo dâ chin ma tâng chûng tung kinh chua 
xong, chua toi an châo duoc. Man Nuong ngôi doi bên cûa bêp, không ngô ngû quên di 
mât. Tâng chûng tung kinh xong dêu vê phông riêng. Man Nuong ngû ô giùa cûa bêp, su 
Già Le buôc qua mïnh Man Nuong. Man Nuong tu nhiên dông thai. Cô thai duoc ba bon 
thâng, Man Nuong xâu hô bô vê. Su Già Le cùng then ma bô di. Man Nuong vê toi mot 
ngôi chùa ô ngâ ba sông thï ô lai dô. Dây thâng sinh ra mot dûa con gâi, tïm su Già Le 
ma trâ. Dêm dên, bê dûa bé gâi ây toi gôc cây bên ngâ ba duông nôi: "Ta gûi con Phât, 
mi giû lây se thành Phât dao". Su Già Le va Man Nuong tù giâ nhau ra vê, Già Le cho 
Man Nuong mot cây truong va bâo: "Ta cho nàng vât này. Nàng vê nhà, nêu gâp nâm 
han hân thï lây truong câm xuông dât, lây nuôc cûu sinh dân". Man Nuong cung kinh bâi 
lïnh, vê ô trong chùa. Gâp nâm dai han, nàng lây truong câm xuông dât, tu nhiên nuôc 
cuôn cuôn chây ra, dân duoc vï thê duoc nhô. 

Khi Man Nuong ngoài tâm muoi tuôi, gâp lue cây ây bi dô, trôi dat dên bên sông truôc 
cûa chùa, quanh quân ô dây ma không trôi di. Dân thây thê, dinh bô làm cûi nhung rïu 
nào cùng dêu bi gây, bèn cho hon ba trâm nguôi trong làng ra kéo cây gô lên ma không 
chuyên. Gâp lue Man Nuong xuông bên rûa tay, thû kéo choi thï cây chuyên dông. Moi 
nguôi dêu kinh ngac, bâo nhô Man Nuong kéo lên bô, sai tho tac bon pho tuong Phât. 
Khi xè cây gô dên chô dât dûa bé gâi thï thây dâ hôa thành mot tâng dâ rât cùng rân, rïu 
dêu bi mê câ. Ho lien vât tâng dâ xuông vue sông, mot tia sang chôi lên, hôi lâu dâ moi 
chïm xuông nuôc. Bon tho dêu chêt câ. Dân bèn moi Man Nuong dên bâi le, nhô dân 



73 



chài lân xuông nuôc vôt lên, ruac vào trong chùa, thêp vàng cûng bai. Su Già Le dât hiêu 
cho bon tuong Phât là: Phâp Vân, Phâp Vu, Phâp Loi va Phâp Bien (1). Thiên nam tin nû 
ô khâp nod dêu thuông tu hop vê chùa vui chai ca mua, nguôi dôi goi là hôi Tâm Phât, 
ngày nay vân côn. 

Chu thich: 

1) Bân VHV 1473 chép thêm rang: "Goi Man Nuong là Phât mâu. Ngày mông 8 thâng 4, 
Man Nuong không bênh ma chêt, chôn à trong chùa. Nguôi dôi lây ngày này làm ngày le 
Phât dân. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



Bînh: 




Tuçng Phâp Vân chùa Dâu, phia truâc là hôp dât Thach Quang Phât 



• Truyên này nôi vê viêc phôi hop giùa vân hôa Viêt thoi cô dai va vân hôa Phât giâo. 

Vân hôa Phât giâo biêu tuong bâng su Già La Dô Le vôi câi tên rât ngoai quôc (Cô bân 
nôi là su Khâu Dà La. Dû là tên gï thï cûng nghe rât ngoai quôc). Già La Dô Le cô phép 
dûng mot chân: Dây là y nôi vê nhât nguyên luân cûa Phât giâo-tât câ moi su dêu là Mot, 
va Mot dô là Không. (Nhât thiêt phâp giai Không-tât câ moi thû dêu là Không). 

Vân hôa Viêt biêu tuong bâng Man Nuong. Man là man di, man dâ, tûc là ngu si dôt nât. 
Nuong là nàng. 

Già La Dô Le buôc ngang Man Nuong là biêu tuong cûa su phôi hop giùa hai nên vân 
hôa, 5 nguôi con là kêt quâ cûa phôi hop vân hôa này. 



74 



• Viêc dùng man nuong làm biêu tugng vân hôa Viêt cô thê hiêu ô nhiêu câp dô va gôc 
canh khâc nhau: 

1. Dây là chu tâm vê vân hôa mâu hê, vân hôa me, lây me làm chînh. Bô chî là vai phu 
trong truyên. Cô 5 con thï 4 con là nû, va mot tâng dâ. Châng cô nam. 

2. Nôi rang phu nû ngu dôt (Man Nuang) cô thê thành Phât là mot câch mang vân hôa vê 
bïnh dâng nam nù trong Phât giâo. Trong truyên thông Phât Giâo Nguyên Thûy (Tiêu 
Thùa) ô An Dô phu nù không dugc di tu, va không thê thành Phât. 

3. Man nuong ngu dôt con là biêu tugng cûa vô minh (si mê), gâp Phât phâp tù Già La 
Dô Le, ma giâc ngô thành Phât. 

• Man nuong va Già La Dô Le phôi hop tao nên mot nguôi con dâu tien là con gai. Dây 
là mot nhân manh vê truyên thông vân hôa mâu hê cô truyên. 

• Dûa con gai này duoc Man Nuong giao lai cho Già La Dô Le là biêu tugng cho su nuôi 
duông khôn Ion trong tinh thân Phât giâo. 

• Mang con bô vào trong hôc cây va dugc cây nuôi duông ggi lai hïnh ânh Phât Thich Ca 
thiên dinh duôi côi Bô De va giâc ngô. 

Cây lai dûng ngay ngâ ba, noi ba duông chum lai. Dây xem ra là biêu tugng cûa tam thùa 
chî là mot. Trong phâm Thî Du cûa Kinh Dieu Phâp Lien Hoa , Phât cô nôi Phât day 3 
thùa — thanh vân thùa, duyên giâc thùa, Bô tât thùa — thât ra cûng chî là mot Phât thùa. 
Ba con duông cûng dêu là duông dua dên giâc ngô. 

• Tuy nhiên, cây cô thu ô dây con cô thê là tàn tînh cûa tîn nguông da thân xua cû. Vào 
thôi cô xua phân dông câc bô tôc cûa loài nguôi dêu theo da thân, trong dô cây côi, mua, 
giô, nui, sông. . . dêu là thân, hoâc dêu cô thân ngu tri. Man Nuong nôi vôi cây cô thu "Ta 
gûi con Phât, mi giû lây se thành Phât dao", tûc là eu xû vôi cây này nhu mot vi thân cây. 

• Cây con là biêu tugng cûa tô quôc. Dât, dâ, nuôc, cây dêu là biêu tugng cûa non sông 
gâm vôc. Con cûa Man Nuong dugc nuôi duông trong Phât phâp va tinh khî nui sông. 

• Cây gây, trôi theo dông nuôc dên cûa chùa. Dây là vân hôa nuôc, vân hôa que huong tô 
quôc — nuôc cûa nguôn gôc dân tôc, Dông Dïnh Hô. Nuôc là tô quôc. Chûng ta dâ nôi 
dên viêc quan trong cûa vân hôa nuôc trong Truyên Hong Bàng va Truyên Tien Dung va 
Chù Dông Tù. 



75 




Phâp vân (2 ânh trâi), Phâp Vu (2 ânh phâi) 

• Tù cây này tao thành nâm Phât: Phâp Vân, Phâp Vu, Phâp Loi, Phâp Bien va Thach 
Quang Phât (Phât Dâ Sang, hiên nay vân côn dugc ton thô trong Chùa Phâp Vân à Bâc 
Ninh). 

Dây khâ rô là viêc bien câc thân cù cûa thoti da thân thành Phât cûa nên vân hôa mai. 
Phâp là Phât phâp, vân là mây, vu là mua, loi là sâm, diên là chôp, thach là dâ. Câc thân 
mây, thân mua, thân sâm, thân diên, thân dâ (hay thân nui) cûa thài sa khai nay dugc ton 
thành Phât trong nên vân hôa mai. 

• Ngoai trù dâ Thach Quang Phât không rô giôi tinh, bon Phât Phâp Vân, Phâp Vu, Phâp 
Loi, Phâp Diên dêu là phu nù, không cô Phât nam. Mot lân nûa nhân rât manh vân hôa 
mâu hê xua cù. 

• Thach Quang Phât, dugc xem là em ût, không cô hïnh dâng nguôi, nhung là dâ, khâc 
vôi câc tugng Phât cûa câc chi khâc tù cây. Dâ thï châc chân bên vûng han cây. Dâ là nui 
là dât, là que huang. Dâ Thach Quang Phât nôi trên mât nuôc lâu rôi mai chïm là nhân 
manh dên Nûi(dâ) Sông. 

"Khi xè cây gô dên chô dât dûa bé gâi thï thây dâ hôa thành mot tâng dâ rât cûng rân, rïu 
dêu bi mè câ". Nghïa là, dâ Thach Quang Phât là nguôi con quan trong nhât, là linh khi 
cûa bé gâi. Phât Dâ Sang, Phât Dât Nuôc Nui Sông, do dô, là quan trong nhât va bên 
vûng châc chân non tât câ câc Phât. 

Ô dây ta thây tinh thân Phât giâo va tinh thân dân tôc quyên vào nhau thât chat chê. Phât 
giâo, du là tù An Dô sang, khi dên Vie t Nam nô quyên vào vân hôa dân tôc Vie t rât 
khâng khit, de giûp vân hoâ Vie t phât triên manh mè va tu nhiên. Xem ra không cô xung 
dôt giûa vân hôa Phât giâo va vân hôa Vie t cô xua. Va tinh thân dân tôc là mot yêu tinh 
tu nhiên cûa Phât giâo Viêt Nam. 

• 5 Phât Phâp Vân, Phâp Vu, Phâp Loi, Phâp Diên va Thach Quang Phât: Tù gôc dô triêt 
ly Phât giâo, Phât phâp hiên diên trong tât câ moi thû, kê câ mây, mua, sâm, chôp va dâ. 

• Tai sao lai mot Phât me va nâm Phât con, chûng ta không rô. Nhung cûng cô thê dây là 
biêu tugng cûa vân hôa âm duang ngû hành dâ cô trong vân hôa Viêt Nam tù truôc. Me 
cha là âm duang va 5 con là ngû hành - kim môc thûy hôa thô. 



76 



• Cây trugng su Già La Dô Le tâng Man Nuang là biêu tugng cûa Phât phâp, tuang tu 
nhu cây gây cûa Chû Dông Tû, cûa thiên tô Bô De Bat Ma, va cûa Phât Di Lac va ma ta 
dâ nôi dên trong Truyên Tien Dung va Chû Dông Tû . 

• Chùa Phâp Vân , côn goi là Chùa Dâu, Diên Ûng Tu, hay Cô Châu Tu, hiên nay vân côn 
à xâ Thanh Khuang, huyên Thuân Thành, tînh Bac Ninh, câch Hà Nôi khoâng 30 km. 
Dây là ngôi chùa dugc dânh giâ là xua nhât Viêt Nam. 

Chùa nâm ô vùng Dâu, thôl thuôc Hân goi là Luy Lâu. Dây là trung tâm cô xua nhât cûa 
Phât giâo Viêt Nam. Tai vùng Dâu cô nâm ngôi chùa cô: chùa Dâu thô Phâp Vân, chùa 
Dâu thô Phâp Vu, chùa Tuông thô Phâp Loi, chùa Dàn thô Phâp Diên, va chùa Tô thô 
Man Nuang là me cûa Tû Phâp. Nâm chùa này ngoài thô Phât côn thô câc nù thân. Do 
chùa Dâu (Bac Ninh) bi Phâp phâ hûy, nên tugng Bà Dâu (Phâp Vu) cûng dugc dua vê 
thô ô chùa Dâu. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



77 



Truyên nui Tan Viên 



Nui Tân Viên ô phia tây kinh thành nuôc Nam Viêt (1). Nui cao ngât, trôn nhu câi tan 
cho nên cô tên ây (2). 

Xua, Lac Long Quân lây bà Au Co, sinh ra 1 boc trâm trûng, no ra mot tram nguoi con 
trai. Long Quân dem 50 nguoi xuông bien, côn lai 50 nguoi con trai theo me Au Co chia 
tri câc xû, hiêu là Hùng Vuong. Thân nui Tân Viên là mot trong 50 nguoi con trai theo 
cha xuông bien. Thân tù thûy quôc vê dât lien theo duong cûa bê Thân Phù, tïm chô sinh 
sông ô noi cao râo, thanh tinh, dân chûng chat phâc, phong thô hiên hôa. 




Thân ven theo sông lôn toi dât Long Dô thành Long Bien. Thân muôn dinh eu ô dô, song 
lai không vùa y. 

Sau thân di nguoe lên sông Lô dên bô dât Phiên (Phiên Tân) bên bô sông Phûc Lôc, 
nguông trông thây nui Tân Viên, cao Ion dep de, câc nui khâc lôn nhô trùng diêp vây 
quanh, phong cânh dep nhu tranh vè. Duôi nui thï dân chûng chat phâc hiên lành. Cho 
nên thân moi cho mô mot con duong tù dât Phiên cho toi phîa nam cûa nui Tân Viên, 
ngang qua dông Vê (Vê Dông), toi nguôn sông dât Nham Tuyên, qua bô dâ, lên dinh nui 
Vân Mông ma làm nhà sông ô dô. Thân thuông ngao du xem dânh câ ô dât Tich Giang, 
di qua dâu thân dêu xây nhà cûa de nghî ngoi. Nguoi dôi sau, nhô câc vêt tich ây ma lâp 
miêu thô cûng. Gap lue han hân hay gâp lue lut loi dên khân câu dêu rât là linh nghiêm. 
Nhûng lue trôi quang mây tanh, thây nhu cô bông cô xî thâp thoâng duôi chân nui, dân 
chûng sông trong vùng dêu cho là son thân hiên hiên. 

Dôi Duong Cao Bien ô An Nam muôn yêm linh mach bèn mô bung con gai chua chông 
muôi bây tuôi, vût ruôt di, nhôi cô hôi nhôi vào bung, mâc âo quân vào rôi dât ngôi trên 
ngai dem tê bâng trâu bô, hê thây cû dông thï vung kiêm chém dâu. Phàm muôn dânh lùa 
câc thân dêu dùng thuât này. Bien dem thuât dô de yêm thân nui Tân Viên, thï thây thân 
cuôi ngua trâng ô trên mây, nhô nuôc bot xuông rôi bô di. Bien than rang: "Linh khi ô 
phuong Nam không thê luông duoe, vuong khi dôi nào hêt duoe!". Su linh ûng cûa thân 
dà hiên hiên ra nhu vây dô. 



78 




Tuang truyên rang thân va Thuy Tinh cùng câu hôn vôi My Nuang, con gai cûa vua 
Hùng. Le vât cûa thân dên truac, vua Hùng bèn gà My Nuang cho, thân ruôc My Nuang 
vê nui Tân Viên. Thûy tinh dên sau, không kip, câ giân lien dem loài thûy tôc dên dânh 
de cuôp lai. Thân lây lu ai sât ngân ngang sông huyê n Tù Liêm. Côn Thûy Tinh thï ma 
mot nhânh sông tù sông Li Nhân chây ra sông Hat, dô vào sông Dà de dânh thân nui Tân 
Viên. Lai mô ngâch sông Tiêu Tich Giang nuang vê truac nui Tân Viên, qua câc dông 
Cam Giâ, Dông Lâu, Cô Ngac, Ma Sa, Duc Giang, dêu dânh sut thành câc vûng nuac lan 
de ma loi di cho quân thûy tôc. Thuy Tinh thuông làm mua giô mit mù, dâng nuac lên de 
dânh thân. Dân ô chân nui thây thê bèn làm hàng rào thua bâng tre de don dô, dânh trông, 
gô côi, hô reo de cûu viên. Moi khi thây ram râc trôi bên ngoài hàng rào bèn bân, thûy 
tôc chêt bien thành thây ba ba thuông luông trôi ngâp câ khûc sông. Thuy Tinh chua 
nguôi giân, vân thuông hay dên quây rôi. Hàng nâm vào khoâng thâng tâm thâng chin 
thuông cô lut loi, dân trong vùng vân phâi chiu thiêt hai mùa màng. Cho dên nay cûng 
vân nhu thê! 

Nguôi dôi tuang truyên rang dô là vï San Tinh va Thûy Tinh tranh nhau lây My Nuang 
ma sinh chuyên vây(3). 

Chu thich: 

1) Bân A 2914 thï chép rang: "Nui Tân Viên, là kinh dô nuac Viêt Thuông, ô phia tây 
thành Thâng Long dôi Ly. 

2) Nui Tân Viên: Chû Hân Tân ^, côn cô âm Nom doc là Tân, Viên: H cô nghîa là Trôn. 
Tân Viên: trôn nhu câi tân, nhu câi dû. 

3) Bân VHV 1473 chép thêm rang: "Nâm Trùng Hung thû nhât (Dich giâ: tûc nâm 1285, 
dôi vua Trân Nhân Tông) dugc sâc phong làm Hûu Thành Vuang, nâm thû 4 thêm sâc 
phong Khuông Quôc Vuang. Dên dôi Hung Long thû 21 (Dich giâ: tûc nâm 1313 dôi 
vua Trân Anh Tông) lai dugc sâc phong làm Hiên Ûng Vuang". 

Bân A 2914 thï chép: "Truyên trich tù chuyên Lô Công trong sâch Giao Châu Ky". 



79 



(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 




Dên Ha thà thân nui Tân Viên trên dây Ba Vî (xâ Minh Quang, San Tây) 



• Thân nui va thân nuac dânh nhau de giâi thich lut loi hàng nâm. Dây là thôi dai phiêm 
thân, khi moi su dêu cô thê là thân, dêu cô thê cô thân. 

• Nhân dân theo thân nui, thà thân nui va chông thân nuac cûng là chuyên duang nhiên. 
Châng nguôi nào trên thê gian lai ûng hô nuac lut. 

• Cao Bien, thû su cûa nhà Duang gai sang cai tri Giao Châu, muôn trân yêm thân nui. 
Dây là diên ta bât tin trong lien hê giûa Viêt Nam va Trung quôc tù xua dên nay. Dây là 
vân de tâm ly ngàn dai. 

• San thân, thuc ra cûng là thûy thân, vï San Tinh là mot trong 50 con cûa Lac Long 
Quân tù duoi bien lên nui làm nhà. Vây thï, San Tinh va Thûy Tinh thuc ra là 2 thûy thân 
dên tù hai nai khâc nhau. Mot là thûy thân cûa cha ông tù bien vê, mot là thûy thân dên 
tù mua va nuac lu sông rach. 

Vây thï dây phâi hiêu là cuôc chien cûa hai thûy thân thï dûng non — mot thûy thân tôt 
(Son Tinh) giûp dân, mot thuy thân xâu (Thûy tinh) hai dân. 

• Son Tinh di theo dông sông Phûc Lôc, dên bô dât Phiên. Mot nghïa cûa phiên là hàng 
rào; dât Phiên là "dât Hàng Rào", tûc vông bâo vê dâu tien, vông ngoài lânh dia. 

Di theo huong nam nui Tân Viên: Dân Viêt luôn nam tien trong suôt chiêu dài lich su. 

Qua Vê Dông, tûc là dông phông vê, phông thû, cûng nhu là hào phông thû ta thây tai 
vông ngoài câc thành cô. 



80 



Qua dât Nham Tuyên, tûc là Suôi Dâ. Tuyên là suôi, nham là dâ làm chàm nguy hiêm. 
Dây là hàng phông thû trong cùng. Suôi de lây nuàc uông. Dâ làm chàm de phông thû 
cuàng dich tù bên ngoài. 

Làm nhà trên dînh nui Vân Mông — trên dînh nui dep dây mây (vân) dep nhu mông. Va 
dây cûng là chinh là cuôc dài "mông huyên bào ânh" (mông âo bot bông) này, theo nhà 
Phât. 

Toàn dia thê này nâm trong nui Tân Viên, trôn nhu câi tân, biêu tuong cûa viên giâc, giâc 
ngô toàn ven cûa nhà Phât. Dô cùng là Không, là Thiên. Biêu tuong cûa Thiên thuàng là 
mot vông trôn trông rông. 

Nôi tôm lai: 

1. Dây là so dô quân su cûa mot thành quâch vài câc diêm trong yêu vê phông thû-Hàng 
rào ngoài cùng, rôi hào rânh sâu bên trong, rôi hàng phông thû bâng dâ gai gôc (hay 
chông nhon) bên trong nûa, nguôn nuàc de uông, va nhà à trên dînh cao nhât. 

2. Va dây cûng là mot biêu tuong cûa dài sông cûa con nguài trong thê giài ta bà mông 
âo, cân phâi phông thû tu bào vê mïnh truàc tân công cûa toi loi tham sân si, va luôn luôn 
biêt rang tât câ chî nâm trong vông Giâc Ngô cûa mïnh. 

• Son Tinh va Thûy Tinh, cùng là gôc thûy thân, thï cân bân cûa câ hai nguài là giông 
nhau, nhung rôt cuôc mot xâu mot tôt. 

Nguài tôt, vï không làm dieu sai, nguoc lai côn giûp dô bâ tânh-Son Tinh giûp nhân dân. 

Nguài xâu, vï làm dieu xâu — Thûy Tinh giành nguài dep trong tay chû chinh danh, va 
làm muôn dân dau khô. 

Thûy Tinh là biêu tuong cho câ 3 dôc tham sân si ma ta phâi cô nhiêu làp phông thû nhu 
dâ nôi trên: Tham gâi, nôi giân vï tham, va vï thê ngu si, dânh nhau làm hai luong dân dài 
dài. 

Dây là giâo ly cân bân cûa Phât gia: Cân tânh cûa tât câ chûng ta âêu nhu nhau, âêu tôt. 
Tôt hay xâu là do ta lua chon hành âông thê nào ma thôi. 

(Trân Dînh Hoành bïnh) 



81 



Truyên hai vi thân ù Long Nhân, Nhir Nguyêt 



Vào nâm Tân Ty, dôi vua Le Bai Hành, Thiên Phûc nguyên niên (1), Tông Thâi Tô sai 
hai tuang binh là bon Hâu Nhân Bâo va Ton Toàn Hung (2) dem quân sang xâm luge 
phuong Nam, dên sông Bai Than. Le Bai Hành va tuang quân Pham Cu Lugng kéo quân 
toi sông Bô Lô eu dich, hai bên dôi dâu câm eu. 




Bai Hành dêm dên mông thây hai thân nhân ô trên sông, dên vâi ma nôi rang: 

"Anh em thân, tên là Truang Hong va Truang Hat, xua kia theo Triêu Vie t Vuang (3) 
câm quân chinh phat nghich tâc ma lây duge thiên ha. Sau, Ly Nam Bê (4) soân ngôi, 
nghe biêt va triêu hai anh em thân vê theo. Bon thân vï nghïa cù không thê theo duge, 
uông thuôc dôc ma chêt. Thugng de thuong anh em thân cô công lai trung nghïa mot long, 
moi phong làm quan tuông trong hàng câc thân linh, thông lïnh âm binh. Nay thây, quân 
Tông sang xâm chiêm, khô hai sinh linh nuôc ta, cho nên hai anh em thân dên xin yêt 
kiên, nguyên vôi nhà vua cùng dânh giâc này de cûu sinh linh". 

Vua giât mïnh tînh dây, mùng rô ma bâo cân thân rang: "Cô thân nhân giûp ta rôi". Bèn 
lâp tue dôt huong ô truôc thuyên ngu ma khân rang: "Nêu thân nhân cô thê giûp ta làm 
nên công nghiêp này, thï bao phong chue tuôc, khôi huong muôn dôi". Boan giêt suc vât 
tê le, dôt cûng âo mû, tien giây, voi ngua. Bêm ây, Bai Hành lai mông thây hai thân nhân 
mâc âo mû vua ban dên bai ta. Bêm sau, lai mông thây mot nguôi dân doàn qui âo trâng, 
tù phia nam sông Binh Giang ma toi, mot nguôi dân doàn qui âo dô tù phia bac sông Nhu 
Nguyêt ma lai, cùng xông vào dânh irai giâc. Canh ba dêm hai muoi ba thâng muôi, trôi 
toi den, mua to giô Ion dùng dùng. Quân Tông kinh hoàng tan vô. Thân nhân giâu mïnh ô 
trên không, Ion tiêng ngâm rang (5): 



82 



Sông nui nuâc Nam vua Nam à 
Rành rành phân dinh tai sâch trài. 
Nay sao lu giâc sang xâm pham, 
Bây se coi rôi chuôc ta tai. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Quân Tông nghe tiêng, xéo dap vào nhau, tan loan, ai nây dêu lo chay thoât thân, bi bât 
không biêt bao nhiêu ma kê. Quân Tông dai bai ma vê Bâc. Dai Hành trô vê an mùng, 
phong thuông cho hai vi thân nhân. Nguôi em phong làm Uy Dich dai vuong, lâp miêu 
thô à tai ngâ ba sông Long Nhân, sai dân ô Long Nhân va sông Bïnh Giang phung thô. 
Nguôi anh duoc phong làm Khuôc Dich dai vuong, lâp miêu ô Nhu Nguyêt, sai dân ô 
hai bên bô sông phung thô, nay vân côn. 

Chu thich: 

1 . Vua Le Dai Hành lên ngôi, lây niên hiêu là Thiên Phûc 




2. Nâm 981, nhân khi vua Dinh Tien Hoàng bi hai, vua moi côn nhô, trong nuôc Dai Cô 
Viêt cô nôi loan (Nguyên Bâc nôi dây chông Le Hoàn), nhà Tông dua quân sang xâm 
luge. Le Hoàn câm eu, khich le tuông sï, uy hiêp tinh thân quân Tông. Bâng nhùng trân 
dânh quyêt dinh ô sông Bach Dâng, Tây Kêt, Ninh Giang, Vua Le Dai Hành (Le Hoàn) 
chém duoc tuông Tông là Hâu Nhân Bâo, quân Tông thua to, chay vê nuôc. 

3. Triêu Viêt Vuong: Tûc Triêu Quang Phuc, ô ngôi 23 nâm [548-570]. Vua giù dât hiêm, 
dùng ky binh de dânh giâc Ion, tiêc vï quâ yêu con gai dên nôi mâc hoa vï con rê. Vua ho 
Triêu, tên hûy là Quang Phuc, là con Triêu Tûc, nguôi huyên Chu Diên, uy trâng dûng 
liêt, theo Nam De di dânh dep cô công, duoc trao chue Ta tuông quân. Nam De mât, bèn 
xung vuong, dông dô ô Long Bien, sau dôi sang Vu Ninh. (Dai Vi et Su Ky Toàn Thu 
bânChinhHôal697) 

4. Ly Nam Dé: Dây là Hâu Ly Nam Dé, tûc Ly Phât Tû, ô ngôi 32 nâm [571-602]. Vua 
dùng thuât gian trâ de chiêm nuôc, moi thây bông giâc dâ hàng truôc, viêc làm truôc sau 
dêu phi nghïa. Vua ho Ly, tên hûy là Phât Tû, là tuông cûa ho Tien Ly Nam De (Ly Bon), 



83 



cîuôi Triêu Viêt Vuong, nôi vi hiêu cûa Nam De, dông dô à thành Ô Diên, sau dôd dên 
Phong Châu. (Bai Vi et Su Ky Toàn Thu bân Chinh Hôa 1697). 

5. Théo sâch Lïnh Nam Chich Quai trong "Viêt Nam Chich Quai Liêt Truyên", Trân 
Khânh Hao chû bien, Hoc Sinh Thu Cuc xuât bân, 1992, Taiwan, thï bài tho duoc viêt 
bâng chù Hân nhu sau: 

Nam quôc son hà Nam âê eu, 
Tiêt nhiên dï âinh tai thiên thu. 
Nhu kim nghich tac lai xâm pham, 
Nhù ââng hành khan thû bai hu. 

(Non sông nuôc Nam thï vua nuôc Nam o, Dieu ây dà dinh rô trong sâch troi. Tai sao 
hôm nay ngHich tâc sang xâm pham, Bon bây coi rôi se chuôc lây tan tành) 

Tuy nhiên, côn cô rât nhiêu di bân, duoc viêt khâc nhau trong nhiêu tâc phâm nhu Dai 
Viêt Su Ky Toàn Thu, Thiên Uyên Tâp Anh, Viêt Su Tiêu An, v.v. Chî riêng trong câc 
truyên bân Lïnh Nam Chich Quai cûng cô câc di bân duoc biêt nhu sau: 

Bân A. 2914: 

Nam quôc son hà Nam âê eu, 
Hoàng thiên dï âinh tai thiên thu 
Nhu kim bac lô lai công kich 
Hôi kiên hâi trân tân tâo trù 

Bân A. 1473 

Nam quôc son hà Nam âê eu, 
Tiêt nhiên dï âinh tai thiên thu. 
Nhu hà nghich tac lai xâm pham 
Nhù ââng hành khan thû bai hu. 

Bân A. 33 

Nam quôc son hà Nam âê eu, 

Hoàng thiên dï âinh tai thiên thu. 

Nhu hà Bâc lô lai xâm luoc 

Bach nhân phiên thành phâ truc du. 

Bân A. 2107 

Nam quôc son hà Nam âê eu, 



84 



Tiêt nhiên phân âinh tai thiên thu. 
Nhu hà nghich lô lai xâm pham 

Nhïââng hành khan thû bai hu. WW^T^^lf&fxk 

Sâch Thiên Nam Vân Luc: 
Nam quôc son hà Nam âê quân 
Dinh ninh dï âinh tai thiên thu. 
Vi hà nghich lô lai xâm phat, 
Nhû ââng khô hài bât tâng thu. 

Sâch Bai Viêt Su Ky Toàn Thu bân Tokyo University, 1984: 
Nam quoc son hà Nam âé eu ^ M lll M M S" S 

Tiêt nhiên phân âinh tai thiên thu St$⪙Œ-ÏE^^ 
Nhu hà nghich lô lai xâm pham ^P'^'JËM^'fS^E 
Nhïââng hành khan thû bai hu W^fT^IXl^lÈ 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

• Bài tho "Nam quôc son hà Nam de eu" thuong duoe xem là cûa Ly Thuong Kiêt, dùng 
trong trân Nhu Nguyêt, chông quân Tông nâm 1077, nhung truyên này lai nôi là Le Hoàn 
dùng trong trân dânh Tông nâm 981, 96 nâm truôc dô. Câu hôi là ai là tâc giâ cûa bài tho? 
Vào lue nào? Dây vân côn là mot vân de trong vông nghi vân. Lînh Nam Chich Quai là 
sâch thân thoai, nôi truyên triêt ly, nên không thê xem LNCQ nhu tài lieu lich su chinh 
xâc. 




85 



• Hai tên "Hong" va "Hat" cûa hai anh em tuông quân chî ra khâ rô rang rang truyên này 
là bài hoc vê chien tranh chînh tri, hay côn goi là chien tranh tâm ly, hay tuyên vân, tûc là 
câc hïnh thûc chien dâu nhâm vào tâm ly va cân nâo. 

Hong va Hat là biêu tugng cho hai hïnh thûc tuyên truyên tâm ly — manh (Hong, su tû 
hông là tiêng gâm cûa su tû) va mêm (Hat). 

• Chien tranh tâm ly bât dâu bâng "trung nghïa", biêu tugng bâng trung nghïa cûa anh em 
Truang Hông va Truang Hat — thà chêt chû không phuc vu hôn quân. 

Nôi rông ra là, chien tranh tâm ly phâi bât dâu bâng "chinh nghïa" — ly do de vào mot 
cuôc chien phâi hop vôi dao ly trôi dât va hop long nguôi. 

Trong truyên này, quân Nam cô chinh nghïa va quân Tông thï không. Tai sao? 

Vi, xâm lâng nhà nguôi là an cuôp, không thê cô chinh nghïa. Chien dâu de bâo vê nhà 
mïnh thï luôn luôn cô chinh nghïa. 




• Chinh nghïa dâ cô, chien tranh tâm ly phât huy chinh nghïa dô bâng hai câch: Nhe nhu 
tiêng hât, manh nhu tiêng hông. 

Làm cho nhân dân yêu que huong dông bào là nhe, làm cho nhân dân câm thù quân dich 
de hâng say chien dâu là manh. 

Làm cho quân dich hiêu duoc sai trâi cûa ho là nhe, làm cho quân dich so hâi bôi uy lue 
va dûng khi cûa ta là manh. 

• Quâng bâ chinh nghïa bâng câc bô mon nghê thuât trïnh diên nhu hât, mua, tho, vân, 
tuyên truyên. . . Bài tho Nam quôc son hà nam de eu là mot vi du diên hïnh cûa chien 
tranh tâm ly-dùng tho va nhac, loi le vùa nhe nhàng dao nghïa vùa hùng manh dûng luge. 

• Câc nghê thuât chien tranh tâm ly không chî là tiêng hât hay tho vân xuông lên, bay trên 
không khoâng vài giây rôi bien mât, ma chûng cô sue manh dânh dich quân truc tiêp y 
nhu hai tuông câm hai doàn quân tân công thâng vào doanh trai dich quân. 



86 



Vï vây ta cân xem chien tranh tâm ly nhu mot mâng chînh cûa chien luge. 
(Trân Dînh Hoành bînh) 



87 



Truyên Tir Dao Hanh va Nguyên Minh Không 



Thiên su Dao Hanh, ho Tù tên Lô, ô chùa Thiên Phûc trên nui Phât Tîch. Cha tên là Vinh, 
làm chûc Tâng Quan Dô Sât o triêu Ly, thuong qua choi làng An Làng, lây con gai nguoi 
ho Tâng tên là Loan nên sông luôn 6 dô. Lô tûc là con bà ho Tâng vây. 




Chùa Thây, thà Tù Dao Hanh, à Hà Tây 

Thuô niên thiêu, thich giao du, loi lac, hào hiêp, cô chi lôn, thuong kêt ban vôi nhà nho 
Phi Sinh, dao sï Le Toàn Nghïa va con hât Phan At. Dêm thï mai miêt doc sâch, ngày thï 
thôi sâo dânh câu, nô nûc vui dùa. Cha thuong trâch môc là trê nâi. Mot dêm cha Lô lên 
vào xem trôm, thây dèn gân tàn, sâch vô chông chat, Lô guc xuông an ma ngû, tay vân 
chua roi khôi sâch; do dô cha Lô không con lo nghï nùa. Sau Lô du ky thi tâng huong thï, 
dô khoa Bach Lien. 

Không bao lâu, cha dùng ta thuât làm phât y Diên Thành Hâu, Diên Thành sai thiên su 
Bai Diên dùng phép thuât dânh chêt, ném xâc xuông sông Tô Lich. Xâc trôi toi câu 
Quyêt (1), dên truôc nhà Diên Thành Hâu, thï bông nhiên dùng dung lên suôt mot ngày 
không trôi di. Diên Thành Hâu so hâi lien nôi vôi Dai Diên, Dai Diên dên va hét lên rang: 
"Nguoi di tu không duoc phép giân quâ mot ngày". Dût loi, thây dô xuông trôi di. 

Lô nghï viêc bâo thù cho cha nhung chua nghï ra muu kê. Mot hôm, rïnh Dai Diên ra 
ngoài, dinh dânh, bông nghe thây trên không trung cô tiêng hét ngân lai "ngùng, ngùng". 
Lô so hâi quâng gây ma di. Muôn sang nuôc khâc câu hoc phép la de dânh Diên. Duông 
di phâi qua dât moi Kim Xi (Rang vàng), thây hiêm trô nên quay trô vê, an eu ô nui Phât 
Tich, thuong ngày niêm chu Dai Bi Tâm Kinh Dà La Ni (2), doc tron muôi van tâm ngàn 
lân. Mot hôm, thây cô thân nhân dên truôc mât nôi rang: "De tû là Tu Trân Thiên Vuong, 
câm phuc thây cô công duc trï tung nên lai dây de thây sai khiên". 

Lô biêt là dao phâp dâ thành, thù cha cô thê nia, bèn thân dên câu Quyêt, câm gây chông 
tay ném xuông dông nuôc dang chây xiêt. Gây di nguoe dông nuôc nhu rùa bô, trôi toi 
câu Tây Duong thï dùng lai. Lô mùng ma nôi rang: "Phép cùa ta thâng duoc Dai Diên 
rôi!". Bèn di thâng dên chô Dai Diên ô, thây Diên thï nôi rang: "Mày không nho chuyên 



88 



ngày truoc sao?". Nôi rôi, nguông nhïn lên không trung, không nghe dông tïnh gï, bèn 
dânh lien. Bien phât bênh ma chêt. Tù dô, thù xua dâ rûa, chuyên lo lâng trong trân tue 
dâ nguôi, mai ngao du câc mien rùng rû de tïm dâu Phât. Nghe tiêng Kiêu Tri Huyên a 
chùa Thâi Bïnh, bèn cung kinh toi bai yêt va hôi vê chân tâm, doc câu kê rang: 

Chîm nôi trân ai dâu tiêng kê 
Nai nào mai ây thuc chân tâm 
Mong lài chi day âuàng tu dao 
Van dam nhu không hêt khô tïm (3) 

Tri Huyên doc kê dâp lai: 

Bi quyêt trong bâu day dieu âm 
Cô dây trâng tô rô thiên tâm 
Cât sông dây chinh là duâng dqo 
Tâm huàng Nhu lai khôi nhoc tïm (4) 

Lô hoang mang chua hiêu hêt, lien di toi chùa Phâp Vân, yêt kiên thiên su Sùng Pham, 
hôi rang "Thê nào là chân tâm? ". Pham nôi: "À, ai ma không cô chân tâm". Lô bông 
nhiên tînh ngô, hôi rang: "Làm thê nào de cô chân tâm, de giû chân tâm?". Pham nôi: 
"Dôi thï an, khât thï uông". Lô bai ta ra vê, tù dô phép lue ngày càng thêm manh, càng 
kêt duyên vôi Phât, vôi thiên. Câc giông rân nui, thù dông dên quân quyt bên mïnh. Lô 
dôt ngôn tay câu dâo, chu phép vào nuôc tri bênh, không lue nào không linh nghiêm. Cô 
su hôi rang: "Phâi châng di, dùng, ngôi, nâm dêu là Phât tâm". Lô doc kê dâp rang: 

Cô thï cât bui cô, 
Không thï moi tuâng không 
Cô không trâng duâi nuâc, 
Rô cô nhung ma không (5) 

Rôi nôi thêm: 

Trài trâng à dâu nui, 
Moi nguài mât khôi lûa 
Nguài giàu cuai lira ngua 
Di bô không cuai chô (6) 

Khi ây vua Ly Nhân Tông không cô con. Thâng ba nâm Hôi Tuông Bai Khânh thù 3 (7), 
cô nguôi ô phù Thanh Hoa tâu lên vôi vua rang: "O bâi bien Nhû Châu (8) cô dùa trê ky 
la, moi khoâng lên ba, tu xung là hoàng de, hiêu là Giâc Hoàng. Phàm bê ha làm dieu gï, 
dùa trê ây dêu biêt câ". Vua sai quan trung su toi xem, thây dùng nhu loi nôi, bèn don vê 
kinh su, cho ô chùa Bâo Thiên. Dùa trê tên là Giâc Hoàng ây, chinh là Bai Diên hôa sinh 
vây. Vua thây dùa trê thông minh, rât lây làm yêu dâu, muôn lâp làm Hoàng Thâi Tù de 
kê ngôi. Quân thân dêu cô khuyên can, cho là không thôa, tâu vôi vua rang: "Nêu kê kia 
thuc là linh di, tât phâi dâu thai vào noi cung câm, moi cô thê lâp lên ngôi duoe". Vua 
nghe theo, bèn mô hôi Ion bây ngày dêm cho dâu thai. Lô nghe tin, nôi vôi em gai rang: 



89 



"Dûa trê kia là yêu ta, mê hoâc nguoi ta quâ dâng. Ta ha chiu ngôi yen ma không cûu, de 
nô làm mê hoâc long nguoi, rôi loan chînh phâp sao?". Rôi sai em gai giâ dô dên làm 
nguoi di xem hôi, bi mât lây mây viên ngoc dâ duoc an bùa phép dem treo trên chai thêm. 
Hôi mô toi ngày thû ba thï Giâc Hoàng bi bênh, nôi voi moi nguoi rang: "Khâp noi dêu 
cô luôi sât bao boc, không cô duông de dâu thai vào trong cung câm duoc". Vua nghi là 
bùa phép cûa Lô, bèn sai nguoi di tïm, quâ nhiên tïm thây. Vua cho bât trôi Lô ô lâu 
Hung Thânh, hop quân thân lai de xét xû. Vùa lue dô, Sùng Hiên Hâu (em trai cûa vua) 
di ngang qua, Lô nân ni nôi: "Xin ra suc cûu bân tâng khôi phâi chiu toi, ngày sau xin 
dâu thai vào trong cung câm de bao dâp công duc này". Sùng Hiên Hâu gât dâu, khi hop 
bàn thï nôi rang: "Bê ha không cô con, nên câu trê này dâu thai, thê ma tên Lô cuông dai 
kia lai dam tu y phâ giâi bùa phép, toi Ion thât dâng dem ra chat dâu de ta on moi nguoi". 
Hâu tâu riêng voi vua rang: "Thiêt tuông nêu Giâc Hoàng cô thân lue thï tuy cô tên Lô 
phâ giâi bùa phép, hâ dâu cô làm hai duoc châng?. Nay thân thây trai lai, thây Lô hon hân 
Giâc Hoàng. Thân trôm nghï nêu nhu giêt Lô, châng thà cho nô dâu thai" (9) . Vua bâng 
long. 




Tù Dao Hanh 



Lô dên nhà Hâu de câm ta, nhïn vào chô phu nhân cûa Hâu, nguoi ho Dô dang tâm. Phu 
nhân giân quâ, mâch voi Hâu. Hâu vôn hiêu y, nên de mâc không trâch. Lô dân Hâu rang: 
"Dên lue phu nhân sinh nô phâi bâo cho Lô biêt truôc". Quâ nhiên hai nâm sau, phu nhân 
mang thai. Dên lue sinh nô, Hâu nhô loi Lô nôi lue truôc, lien cho nguoi dên bâo tin. Lô 
bèn tâm rûa, thay quân âo va nôi voi hoc trô rang: "Cân trân cûa ta chua dût, phâi thâc 
sinh ô dôi lân nûa, tam làm vuong de. Dên khi già chêt thï dâ làm vua duoc 23 nâm (10). 
Nêu thây thân thê ta hu nât, dô là ta dâ nhâp vào noi bùn dât, không côn ô trong côi sông 
chêt nûa". Hoc trô nghe nôi, ai cûng câm dông sut sùi. Lô doc bài kê rang: 



Thu tâi ma không cô nhan bay, 
Nhat cuài nhân thê khô long thay. 



90 



Sâi su châ cô âem làng tiêc, 
Mây âô thây xua là thây nay (11) 

Doc kê xong, thân thê hu nât trong hôm dâ ma mât. Phu nhân cûa Sùng Hiên Hâu lien 
sinh ha duoc mot dûa con trai, dât tên là Buong Hoân. Khi lên ba, vua Nhân Tông nuôi à 
trong cung, lâp làm Hoàng Thâi Tû. Vua Nhân Tông mât, Thâi Tû lên ngôi, ây là vua 
Thân Tông. Chinh là do Lô thâc sinh ra vây. 

Dân làng thây dieu linh di, dem xâc Lô vê thô phung ô khâm thô. Hïnh xâc Lô nay côn ô 
hôm dâ trong chùa Thiên Phûc, nui Phât Tich, huyên Yen Son, phû Quôc Oai. 

Xua ô làng Dàm Xâ, huyên Bai Hoàng, dât Truông An cô nguôi tên là Nguyên Chî 
Thành ô chùa Quôc Thanh (12), hiêu là Minh Không thiên su. Luc côn nhô tuôi tùng di 
du hoc, gâp Bao Hanh, hoc duoc dao giâo, trâi hon bon muoi nâm. Bao Hanh thây nguôi 
cô y chi bèn truyên tâm an, va dât tên cho. Bên khi Bao Hanh sâp ta thê, bâo Minh 
Không rang: "Xua ton su cûa ta tu dâ trôn dao quâ ma côn bi quâ bâo nan dao thuong, 
huông chi ta dao quâ nhô nhoi, ha cô thê tu giû minh duoc sao?. Ta nay thâc sinh ô trân 
gian, ô câi dia vi làm thây nguôi ta, kiêp sau no bênh tât khô trânh nôi. Ta vôi nguoi cô 
duyên no, nên cûu giûp nhau". Bao Hanh dâ mât, Minh Không trô vê chùa cû muoi nâm, 
không cô tin tûc gï. 

Khi dô Ly Thân Tông bông mac bênh la, kêu la dau don, gâm rû dâng so. Thây thuôc 
trong thiên ha vâng chiêu dên chùa, kê dâ hàng ngàn, dêu chiu khoanh tay. Khi ây, cô trê 
con hât rang: "Muôn tri bênh cho vua, phâi tïm toi Nguyên Minh Không". Triêu dïnh bèn 
sai su tïm gâp Minh Không. Khi Minh Không dên, cô nhiêu nguôi vâng chiêu chî dang 
làm phép trên diên thây Minh Không que mùa, không thèm chào. Minh Không bèn lây 
mot chiêc dinh Ion dài hon nâm tâc, dông vào côt diên, Ion tiêng nôi rang: "Ai nhô duoc 
dinh này, moi duoc chùa bênh". Nôi nhu vây hai ba lân, không cô ai dam lên tiêng trâ loi. 
Minh Không bèn lây hai ngôn tay trâi ma nhô, dinh bât phâng ra, moi nguôi dêu kinh 
ngac, thân phuc. Khi vào xem bênh Thân Tông, Minh Không lien Ion tiêng nôi: "Kê dai 
truong phu duoc ton lên ngôi thiên tû, giàu cô khâp bon bê, cô sao côn phât bênh cuông 
loan nhu vây?". Vua nghe nôi rât run so. Minh Không cho lây mot câi vac dung dâu, dun 
lên soi sùng suc, rôi lây tay khoâng vào mây lân, râc vây lên khâp minh vua, bênh lành 
tûc thï. Vua bèn phong cho Minh Không làm quôc su, ban lôc mây trâm hô de thuong 
công. Nâm Tân Sûu, niên hiêu Thâi Bïnh thû 2 (13), Minh Không mât, tho bây muoi sâu 
tuôi. 

Côn cô truyên khâc vê Minh Không nhu sau: 



91 




Dên thânh Nguyên Minh Không, à Gia Viên, Ninh Bînh 



Ô chùa Không Lô, làng Giao Thûy, cô vi su tên là Minh Không. Vào dôi Tri Bïnh (14) 
xuât gia tru tri chùa này, nôi tiêng là duc dô. Mot nom Minh Không tù ngoài di vào trong 
chùa. Cô vi su giôn nûp sau cûa, giâ làm tiêng cop nhây ra hù doa Minh Không. Minh 
Không cuôi nôi rang: "À, tu hành nhu ông, dinh làm cop hâ, châc ta phâi cûu nguoi moi 
duoc". Vài nâm sau, vi su này chêt hôa thành Thâi Tû vua ho Ly. Mây nâm sau, Thâi tû 
bông nhiên long moc dây nguoi, gâm rû la hét trông nhu cop dû. Vua cho tïm dû thây 
thuôc, su tâng dên chùa, nhung ai nây dêu phâi bô tay. Nghe rang Minh Không cô phép 
thuât, vua cho nguoi dua thuyên dên ruôc su. Su lây nôi com nhô, nâu com cho linh chèo 
thuyên an. Su giâ cuôi bâo rang: "Nguoi dông quâ, so không dû no bung". Minh Không 
bâo rang: "Không sao, eu an, hây xem long thành cûa ta". Nhu thê, câ 40, 50 nguoi linh 
chèo an hoài không hêt, moi nguoi dêu cho làm la. Chiêu toi, truôc khi lên duông, su lai 
bâo: "Moi nguoi hây ngû say mot giâc, doi khi trôi sang, ta goi dây, rôi hây bât dâu chèo 
thuyên vê. Nêu không, thï ta không di". Su giâ giâ vô ngû say trên thuyên, nhung câm 
thây tiêng giô rit lanh ô khoang thuyên. Trôi sang, su goi dây, thuyên dâ vê toi kinh dô 
rôi. Minh Không bèn bay lên không trung vào trong cung câm, nâu dâu rûa sach long 
moc trên nguoi cho Thâi Tû. Thâi Tû hôi nguyên do, su trâ loi rang: "Kê tu hành thuong 
nguoi mê lâm, thành tâm rûa rây ma thôi, không khô, không khô gï câ". Thâi Tû lai hôi: 
"Su cô thân thông, cô thê bay di trên không, phâi không?", su nôi rang: "Không phâi, 
thân cô bênh di nhu giô, di nhanh không vêt không tich, không biêt vï sao, thê nên cû di 
vây, châng cô thân thông gï câ". Thâi Tû cho Minh Không trô vê. Ban cho le vât thï 
Minh Không không nhân, Thâi Tû lien ban cho tuôc hiêu là Thân tâng de khen thuong 
(15). Vï thê nên moi cô tên chùa Không Lô. Sau Thâi Tû lên làm vua, tên thuy là Thân 
Tông. Luc ây, trê con hât nhu sau: 

La thay Ly Thân Tông 

Triêu chinh viêc không thông 

Tri bênh cho Thiên tû 

Phâi nhà Nguyên Minh Không (16) 

Chu thich: 

1) Bân A 2914 viét là eau Quyét Châu 



92 



2) Chu Bai Bi Tâm Kinh Dà La Ni: tùc Chu Bai Bi (Great Compassion Mantra - - ÀB 

"), mot trong nhûng bài chu quan trong, thuông duoc tung doc trong câc chùa phâi Bai 
Thùa ô Viêt Nam. 

3) Nguyên bân chu Hân trong sâch 

(Cûu hôn phong trân vi thûc âm 
Bât tri hà xû thi chân tâm 
Nguyên thùa chî dân khai phuong tien 
Van ly nhu vô doan khô tâm) 

4) Nguyên bân chu Hân trong sâch 

(Ngoc biêu mât quyêt diên chân âm 
Câ trung mân nguyêt lô thiên tâm 
Hà sa cânh thi Bô de dao 
Nghï huông Bô de câch van tâm) 

5) Nguyên bân chu Hân trong sâch 

(Tâc hùu trân sa hùu 
Vi không nhât tuông không 
Hùu không nhu thùy nguyê t 
Vât truôc thi không không) 



93 



6) Nguyên bân chû Hân trong sâch 

(Nhât nguyêt xuât nham dâu 
Nhân nhân thât hôa châu 
Phû hûu thùa lu tû 
Hành bô bât ky câu) 

7) Hôi Tuông Dai Khânh thû 3 tûc nâm Nhâm Thïn (1112) niên hiêu dôi vua L y Nhân 
Tông. 

8 ) Bân VHV 1473 viét là "sa châu (bai cât)" 

9) Théo Viêt Su Luge, doan này duge chép nhu sau: Nâm Nhâm Thïn (1 1 12) là nâm Hôi 
Tuông Dai Khânh thû 3, mùa xuân, thâng giêng, cô mua rai xuông dûng lue cân. Thâng 2, 
nguôd ô Thanh Hôa nôi, ô bô bien cô dûa bé di thuông, moi 3 tuôi ma biêt nôi, tu xung là 
con cûa vua, tên là Giâc Hoàng. Viêc gï cûa nhà vua nô cûng dêu biêt câ. Vua sai quan 
Trung Su dên hôi, Giâc Hoàng nôi dêu dûng câ, bèn ruôc vê cho ô tai chùa Bâo Thiên. 
Nhà vua thây su la thuông ây nên càng thuong mên Giâc Hoàng nhiêu non. Bây giô, vua 
không cô con nôi dôi, muôn lâp Giâc Hoàng làm Thâi Tû nhung quân thân không chiu, 
dành thôi. Rôi vua lai bày ra hôi chay ô trong cung câm, muôn câu Giâc Hoàng chêt dâu 
thai hôa làm con mïnh. Khi ây, cô bâc thiên su ô nui Phât Tich là Tû Lô Bao Hanh nghe 
vây thï không vui. Tû Lô bèn nhô chi cûa ngài là Tû Thi dên du hôi. Tû Lô bi mât lây 
mây viên ngoc dâ duge an bùa phép trao cho va dân rang: "Dên noi dô thï giâu mây hat 
ngoc này sau châi thêm, dûng de cho nguôi ta thây". Tû Thi làm theo nhu loi dân ây. 
Giâc Hoàng bông nhiên bi sôt va nôi vôi nguôi ta rang: "Toi thây dây khâp noi noi dêu 

cô luôi sât bao boc, không cô duông de thâc sinh vào ô trong cung nûa". Nhà vua sai lue 
soât ky luông thï bât duge mây viên ngoc cûa Tû Thi cât giâu. Bèn bât giû Tû Lô, trôi ô 
mai hiên Hung Thânh va dinh giêt chêt. Gâp Sùng Hiên Hâu vào châu vua, Tû Lô kêu 
than rang "Xin Hiên Hâu hêt long cûu bân tâng, nêu may bân tâng thoât duge nan thï se 
dâu thai làm con ngài de dên dâp on này". Hiên Hâu nghe loi, hûa cûu giûp, rôi vào cung 
gâp vua bien bach dû moi ly le. Hiên hâu nôi rang: "Giâc Hoàng cô thân lue thât dây, ma 
con bi Tû Lô cân trô thï dô là Tû Lô thâng Giâc Hoàng. Su viêc rô rêt nhu thê thï không 
gï bâng cho Tû Lô thâc sinh". Vua tha cho Tû Lô. Giâc Hoàng bênh nguy kich, moi dân 
bâo rang: "Sau khi toi chêt nên xây câi thâp ô nui Tien Du de chôn cât". Mùa ha, thâng 4, 
duge dâng cô chi, hoa uu dàm va qua trâng. Mùa thu, thâng 9, rông vàng hiên ra ô diên 
Vïnh Quang. Mùa dông, thâng 10, rông den hiên ra ô trong cung. (Nguyên Hûu Vinh 
dich) 

10) Bân A 2914 chép rang: "Dên khi già chêt thï dâ làm Thâi Tû tû nâm 33 tuôi" 



94 



11) Nguyên bân chû Hân trong sâch 
£ÊïffÉJt^Éïf 

(Thu lai bât bâo nhan lai quy 
Lành tiêu nhân gian tam câo bi 
Vi bâo mon nhân huu quyên luyên 
Cô su ky dô tâc kim su) 

12) Bân VHV 1473 viét là " chùa Ngoc Thanh S}f # 

13) Không rô là nâm nào 

14) Không rô là nâm nào 

15) Bân VHV 1473 viét thêm 1 doan: 

Mùa ha thâng sâu, nâm Binh Thân nâm thû 7 dôi Ly Nhân Tông, Su Tù Bao Hanh mât ô 
chùa trong nui Thach Bâo. Dân làng thây dieu linh di, dem xâc Lô vê thô phung ô khâm 
thô. Nay chinh là ô nui Phât Tich. Moi nâm dên mùa xuân ngày 7 thâng 3, nam nû tu hop 
vê chùa, ngao du thâng cânh. Nguôi dôi sau lây ngày này làm ngày ky cûa su. Xâc cûa su 
Tù Bao Hanh bi nguôi Minh dôt chây vào thôi Vïnh Lac (Bich giâ: Vïnh Lac là niên hiêu 
cùa Minh Thành Tô, Trung Quôc (1403-1424, Viêt Nam ô vào thôi Minh thuôc)). Nguôi 
làng bèn duc tuong, cûng bâi nhu xua, này vân côn. 

16) Nguyên bân chû Hân trong sâch 

mmmwM 

(Bi tai Ly Thân Tông 
Triêu dïnh su mac thông 
Bue tô Thiên tù bê nh 
Tu dâc Nguyên Minh không) 

(Nguyên Hîtu Vinh dich) 



95 



Binh: 




Tuçng thânh Nguyên Minh Không, chùa Bâi Dinh, Ninh Bînh 



• Bài này nôi dên tien trïnh Phât phâp thâm sâu vào nuôc ta. Doan dâu là doan moi nguôi 
chua hiêu Phât phâp, hiêu theo câch mê tin di doan, xem Phât phâp là câc ta thuât dânh 
nhau va giêt nguôi. Doan sau là doan tïm Phât phâp chînh thông. 

• Doan dâu nôi dên cha cûa Tù Dao Hanh bi "thiên su" Dai Diên dùng phâp thuât dânh 
chêt, xâc dung dûng ngay truôc cûa nhà Diên Thành Hâu. Rôi Tù Dao Hanh hoc phâp 
thuât dên khi dao phâp dâ thành, giêt thiên su Dao Diên trâ thù cha. 

Doan này rât mê tin di doan va châng cô ti Phât phâp nào. "Trâ thù" là y niêm 100% dôi 
choi vôi Phât phâp "vô châp" (xâ bô). Trâ thù là y niêm cûa hû nho Trung quôc, ma ta 
vân thuông thây ngày nay trong câc truyên kiêm hiêp — Quân tû trâ thù 10 nâm vân chua 
muôn. Cô "xâ bô" ti nào dâu! 

Va câc "thiên su" dùng phâp thuât giêt nhau, dây là mê tin di doan de lùa bip nguôi dôt 
nât; châng thiên mot ti nào. Phât phâp châng cô phâp giêt nguôi. Cûng châng cô phâp 
dâng vân giâ vu nhu trong phim thân thoai An dô hay Tê thiên dai thânh. Hon nûa câm 
sât sinh là giôi sô 1 trong câc giôi phâi giû cûa Phât gia. 

Doc Chu Dai Bi tûc là Kinh Chu câu tâm yêu thuong vï dai cûa Quân Thê Âm Bô-tât ma 
lai sinh ra phâp thuât giêt nguôi thï toi cho Kinh va toi cho Duc Quân Thê Âm quâ! 

Tien tïnh phât triên cûa moi ton giâo dêu cô doan mê tin di doan này. Cô le là nhûng 
nguôi ft hoc thich tin vào câc quyên lue thân thoai nhu thê cho nên luôn cô nguôi thich 
thêu de t thêm de "giâng dao". Kinh Dieu Phâp Lien Hoa là mot trong câc vi du dùng thân 



96 



thoai cîê giâng dao cho dam bïnh dân. Boan dâu kinh này nghe nhu phim thân thoai An 
Bô, rât hop vôi dâu ôc cûa dam bïnh dân, nhung câc hïnh ânh thân thoai dô thuc ra cô y 
nghïa triêt ly sâu xa cho nguôi trî thuc. Tuy nhiên, ton giâo nào cûng cô nhûng khûc thân 
thoai hôa ma châng mang triêt ly sâu xa nào câ. 

• Cây gây cûa Tù Bao Hanh là biêu tuong Phât phâp, ta luôn thây vôi hïnh ânh cûa Phât 
Di Lac (hotei ô Nhât) deo bi gây cuôi hi hûng, thiên tô Bô Bê Bat Ma mang gây gânh 
mot chiêc dép, non va gây cûa Tien Dung va Chû Dông Tû. Gây di nguoc dông sông 
châm nhu rùa là biêu tuong cûa phâp nhân quâ, di nguoc vê quâ khû (cûa Bai Bien) va 
bât hân nhân "quâ" cûa câi "nhân" giêt nguôi dâ gieo nhiêu nâm truoc. Vân tôc "châm 
nhu rùa" là vân tôc ta thuông thây cûa luât nhân quâ. Thuông thuông ta làm gï hôm nay, 
không thây hâu quâ ngày mai ngay lâp tue. Phâi nhiêu nâm sau, châm nhu rùa, hâu quâ 
moi trô lai tïm ta trâ. 

Bù là cô ti Phât phâp ô dây, Phât phâp vân bi hiêu lâm mot câch mê tin nhu là phép cho 
nguôi ta trâ thù va giêt nguôi. Nhân quâ là luât tu nhiên, không phâi là luât trâ thù câ 
nhân. Va Phât phâp day hân thù bên coi, không nên buôc. 

• Boan sau là doan vê vie c Tù Bao Hanh tïm hoc Phât phâp chinh thông, thay vï câc dieu 
mê tin di doan cûa doan truoc. Bù vây doan này vân côn mot ft mê tin di doan ton tai. 

Khi Tù Bao Hanh hôi vê Phât phâp Kiêu Tri Huyên trâ loi: 

Bi quyêt trong bâu âây dieu âm 
Cô âây trâng tô rô thiên tâm 
Cât sông âây chinh là âuàng âao 
Tâm huâng Nhu lai khôi nhoc tïm 

Bài này, cô nhiêu bân hoi khâc nhau, va bân dùng trong câc sâch thiên cûng hoi khâc bân 
ta cô dây. 

"Bi quyêt trong bâu ây dieu âm" — tûc là tiêng nôi huyên dieu cûa Không, cûa tînh lang. 
Bâu là biêu tuong cûa Không, cûa tïnh lâng. 

"Cô dây trâng tô rô thiên tâm." Bây trâng là trâng trôn, là biêu tuong cûa giâc ngô, cûa 
tâm nguyên thûy sang ngôi — thiên tâm-cûa chinh moi nguôi chûng ta. 

Tûc là, khi ta tïnh lâng hoàn toàn, tâm ta trô lai trang thâi trong sang nguyên thûy cûa nô. 
Bô là dao, là giâc ngô. 

"Cât sông dây chinh là duông dao". Tûc là, duông dao là duông sông trong côi hông trân 
giô cât này, chû châng dâu xa ma tïm. 

"Tâm huông Nhu Lai khôi nhoc tïm". Tûc là, sông trong dôi byi bam nhung tâm huông 
vê Nhu Lai thï khôi mât công tïm dao ô dâu xa. 



97 



• Cô su hôi rang: "Phâi châng di, dûng, ngôi, nâm dêu là Phât tâm". Lô doc kê dâp rang: 

Cô thî cât bui cô, 
Không thî moi tuâng không 
Cô không trâng duâi nuâc, 
Rô cô nhung ma không 

Hôi "Phâi châng di, dûng, ngôi, nâm dêu là Phât tâm?" Câu trâ loi duong nhiên là "Câi 
dô côn tùy. Di dûng ngôi nâm ma chî tinh chuyên an cuôp thî sao là Phât tâm dugc?" 

Phât tâm là nâm dugc bân chat cûa moi su: Moi su dêu là cô, va cùng dêu là không. Cô 
ma không. Không ma cô. Sâc bât di không, không bât di sâc, sâc tûc thi không, không tûc 
thi sac. (Bât Nhâ Tâm Kinh). 

(Câc ban dôc giâ nên suy gâm hai tù "cô/không" qua hai dot tu duy. Dot dâu, cô va 
không dêu là tïnh tù. Dot sau, cô va không dêu là danh tù. Xin doc thêm trong Tiêu luân 
vê Bât Nhâ Tâm Kinh ). 

• "Trôi trâng ô dâu nui, moi nguôi mât khôi lùa": Câu này rât rô là con nguôi si mê nên 
quên mât di Phât tinh nguyên thûy trong sang cûa mïnh nhu trôi va trâng 

"Nguôi giàu cuôi lùa ngua, di bô không cuôi chô". Hai câu này ta không châc nghïa là gï. 
Cô thê y nôi moi nguôi phâi tu nô lue tïm dao tu dao cho mïnh, không thê nhô nguôi 
khâc di dùm dugc (tûc là không cuôi con gï câ, kê câ chô). 

• Viêc Dai Diên hôa sinh thành dûa bé va Tù Dao Hanh hôa sinh thành Duong Hoân, con 
cûa Sùng Hiên Hâu, sau lên làm vua, cô tinh câch mê tin di doan rât nâng. Không phâi là 
Phât phâp. Nêu câc thiên su cô thê dâu thai vào dâu tùy y nhu thê thî ta phâi châp nhân là 
da sô câc vi lânh dao (dai tham nhûng) tai câc quôc gia là thiên su tâi sinh, vï cô le câch 
hgp ly nhât de tâi sinh là tâi sinh vào noi quyên lue de "cûu vôt dông bào". Hon nûa, luât 
nhân quâ là luât không ai cô thê thay dôi, lai dugc su dung bôi câc thiên su trong truyên 
này de nhu an phô, kê câ câc thiên su dâ tùng dânh nhau, giêt nguôi gian âc nhu Dai 
Diên! Lai côn cô viêc tranh nhau vào dâu thai chô mïnh thich nûa! 

• Thu tâi ma không cô nhan bay, 
Nhat cuôi nhân thê khô long thay. 
Sâi su châ cô âem long tiêc, 
Mây dô thây xua là thây nay 

Bài kê này nôi sông chêt là chuyên tu nhiên, cô sông thî cô chêt, nhu thu thî cô nhan bay, 
va thây khi xua thî châng côn ai sông sot de làm thây ngày nay. 

• Nguyên Minh Không là Ly' Quôc Su Nguyên Chî Thành, sau khi di tu mô chùa lây tên 
là Nguyên Minh Không. Minh Không cô nghï là "sang suôt vê Không." 



98 



Chuyên vua Ly Thân Tông mac bênh gâm rû nhu hô phâi dugc Minh Không chûa tri là 
biêu tugng cûa su si mê cuông loan cûa tâm thûc con nguôi, phâi dugc chûa tri bâng am 
tuông le Không cûa vu tru. 

Hïnh ânh Minh Không nhô cây dinh trong tru ra bâng hai ngôn tay trâi là biêu tugng cûa 
phâ châp. Dinh dinh cûng vào côt là châp. Tay trâi là tay phia quâ tim, là biêu tugng cûa 
tâm. Hai ngôn tay là biêu tugng cûa phâ "châp cô" cûng nhu phâ "châp không" — không 
châp vào phia nào; con duông Trung dao cûa Phât phâp. 

Vac dâu là biêu tugng cûa hïnh phat tû hïnh ngày truôc. Tâm rûa bâng dâu nâu trong vac 
dâu là biêu tugng con nguôi cû si mê dâ chêt va con nguôi moi lieu ngô dâ tâi sinh. 

(Trân Dinh Hoành bïnh) 



99 



Truyên Nam Chiêu 



Nguôi Nam Chiêu chînh là con châu vua Vu De Triêu Dà. 

Thôi Hân Vu De, Thùa tuông cûa Triêu Dà là Lu Gia không thân phuc nhà Hân, giêt su 
Hân là bon An Quôc va Thiêu Quy. Hân Vu De sai Lô Bac Duc va Duang Phâc dem 
quân chinh phat, bât duoc Vê Duang Vuang Kiên Duc va Lu Gia, thon tinh câ nuoc (1), 
phân dât cîat quan cai tri. 



■3:5 




Ho Triêu mât nuoc, con châu ho Triêu tân mât bon phuong, sau hôi hop nhau 6 Thân Phù, 
Hoành Son là nhùng xû vâng vè không cô nguôi. Ho bèn dông tàu thuyên, dot nhâp vào 
nôi dia cuôp nguôi ven bien, giêt câc quan le nh cûa nhà Hân, xung là Nam Triêu, sau goi 
sai là Nam Chiêu 

Dên dôi Tam Quôc, Ton Quyên nhà Ngô sai Dâi Luong, Lu Dai (2) làm Thâi Thû de 
dânh dep. Quân Nam Chiêu ô câ mot vùng tù nui Thiên Câm toi câc vùng Hà Hoa, Cao 
Hoàng, Hoành Son, Ô Dâc, Hâi Ngan, Su Bô, Truông Sa, Que Dô, Vong An va Loi Loi, 
nui cao bê rông, sông giô hiêm trô, không cô mot vêt chân nguôi. Quân Nam Chiêu ô dây, 
khi sô nguôi dâ nhiêu, thuông lây châu bâo, ngoc ngà dût lot cho nuoc Tây Bà Da câu 
làm thân thuôc, de cûu giûp lân nhau. 

Cuôi doi Tân thiên ha rôi loan, cô nguôi thô tù là Triêu Ông Ly cûng là con châu cûa 
Triêu Vu De, anh em dông duc, thây dêu dûng luge hon nguôi, ai nây dêu ne phuc, cûng 
hop lai vôi quân Nam Chiêu, duoe hon hai van nguôi, lai dem châu bâu ngà ngoc hiên 
cho nuoc Tây Bà Da, xin chô sinh sông ô vùng dât trông ven bô bien. Khi ây, nuoc Tây 



100 



Bà Da chia dêu dât ra thành hai lô. Mot lô trên tù Quy Châu, duoi toi Diên Châu goi là lô 
Nhu Hoàn. Trên tù Câm Châu xuông tai Hoan Châu goi là lô Lâm An va giao cho nuoc 
Nam Chiêu, cho Triêu Ông Ly thông tri. Sau dô, ông Ly xây thành 6 tông Cao Xâ, dât 
Diên Châu, dông giâp vôi bien, tây toi nuoc Bà Da, nam toi Hoành Son, tu xung làm 
chûa. 

Nhà Dông Tân sai tuông là Tào Khâ dem quân sang dânh, Ông Ly mai phuc ô rùng nui 
hiêm trô noi dâu nguôn sông ma dânh, rôi lai toi nâp ô nui Lien Vi, dich toi thï mïnh di, 
dich di thï mïnh toi, sang ra toi vào, câm eu trong 4, 5 nâm trôi, không hê dôi dâu. Quân 
Tân không chiu nôi lam chu ông, chêt hon quâ nûa, bèn rut quân vê. 

Quân Nam Chiêu toi cuôp Truông An va câc vùng lân cân, quan lênh không thê dep nôi. 
Toi khi nhà Duông thinh lên, vua Y Tông sai Cao Bien (3) dem quân sang dep, không 
dânh nôi phâi bô vê. Toi dôi Ngù Dai (4), Thach Kinh Duông sai tuông Tu Ma là Ly 
Tien (5) dem 30 van quân dânh vào Dô Son, quân Nam Chiêu bèn rut vê bien giôi Ai Lao, 
goi là nuoc Dâu Mo, nay là dât Bon Mang (6). 

Chu thich: 

1) Bân A 2914 thï "thon tinh câ nuoc" chép thành "Nuoc Nam Viêt lien mât". 




Tuçng Triêu Dà ô Chinh Dinh, Thach Gia Trang, Hà Bac, Trung Quôc 



2) Viêt Su Luge chép rang: "Ton Quyên nghe Sï Nhiêp mât, chia dât tù Hop Phô vê Bac 
thuôc Quâng Châu, cho Lu Dai làm Thù su; tù Hop Phô vê Nam là Giao Châu, sai Dai 
Luong làm Thù Su. Cho Trân Thï làm Thâi thû thay Nhiêp. Bon con cùa Nhiêp là Huy 
dem binh chông eu vôi Luong. Sau, Lu Dai dùng kê giêt chêt Huy, lây dâu dem vê Vu 
Xuong. (Nguyên Hûu Vinh dich) 



101 



3) Viêt Su Luge chép rang: Duông Y Tông cho goi câc dao binh vê, bai bô An Nam Dô 
Ho Phû, dât Hành Giao Châu à trân Hâi Mon, sai Tông Nhung làm Thû su Giao Châu. 
Thâng 7, dât lai Dô Hô Phû. Nam thû 5 niên hiêu Hàm Thông (864), nhà Duông cho 
quan Dung Quân Kinh Luge Su là Truong Nhân kiêm luôn viêc quân ô An Nam. Nhân 
không chiu di nhâm chûc, Ha Hâu tien cû Cao Bien dên thay Nhân. Bien tu Thiên Ly, 
châu cûa Sùng Vân, suôt dôi binh nghiêp, thich doc sâch, ua dàm luân cô kim. Luc nhô 
theo giûp Châu Thûc Minh. Mot hôm, cô hai chim dieu hâu dang bay, Cao Bien giuong 
cung ma nôi rang: "Nêu toi duoe phû quy thï bân trûng vây". Rôi bân mot phât xuyên câ 
hai chim. Dân chûng dêu so, goi Cao Bien là "Lac Dieu Thi Ngu". Sau vï cô công, duoe 
thâng làm Phông Ngu Su ô Tân Châu. Bây giô, Giao Châu dâ lot vào tay Nam Chiêu. 
Nâm thû 5 niên hiêu Hàm Thông (864), làm Kiêu Vê Tuông Quân, lânh chûc An Nam 
Dô Hô Phû Kinh Luoc Chiêu Thâo Su, va duoe giao phô hêt binh quyên cûa Truong 
Nhân. Thâng 9, Bien dên nam Phong Châu. Dân man dông dên 5 van nguôi dang gât lûa, 
Bien dânh ûp mot trân, phâ tan tành, bèn tien sang dânh quân Nam Chiêu, lai dep duoe 
quân Nam Chiêu, giêt tuông Nam Chiêu là Doàn Tù Thiên va chém hon 3 van dâu quân 
thô man. Nhà Duông bèn bâi bô Dô Hô Phû, dât Tïnh Hâi Quân, va cho Bien làm Tiêt Dô 
Su. Bien chiêm giû Giao châu xung vuong. Tù lue nguôi man nôi lên dên lue ây dûng 
muôi nâm moi duoe yen on. Bien tu sûa La Thành, chu vi dài 1980 truong 5 thuôc, cao 2 
truong 6 thuôc, chân thành rông 2 truong 6 thuôc. Bon thành cô dâp tuông ngân cao 5 
thuôc 5 tâc, xây 55 gian lâu dich, 5 mon lâu, 6 cûa vông cung hïnh tô vô, 3 ngôi nuôc, 
dâp 34 con duông di. Lai dâp de chu vi dài 2125 truong 8 thuôc, cao 1 truong 5 thuôc, 
chân de rông 3 truong, xây cât nhà cûa hon 5000 cân. Cao Bien thây duông bien tù Giao 
Châu ta dên Ung, Quâng cô nhiêu dâ ngâm, thuông làm dâm chim thuyên bè, cân trô viêc 
vân tâi luong thuc bèn sai quan Truong Su là bon Lâm Phûng dào thông con duông ây. 
Mùa hè, ngày mông nâm thâng tu, bât dâu công viêc. Duoe hon mot thâng, sâp xong, chî 
con mot doan ô giûa thï gâp nhûng tâng dâ Ion dài mây truong, cûng nhu sât, chém dao 
xuông thï cong luôi, dâp bûa vào thï bûa gây cân. Nhûng phu dich nhïn nhau dành chiu 
de chûng muôn bô dô công viêc. Ngày 26 thâng 5, mây den dùn lên, giô lôn dû dôi giûa 
ban ngày, sâm dây âm âm, sét dânh lien tiêp, chot trôi quang mây tanh, nhûng tâng dâ 
lôn dâ thây vô tan câ, chî con hai chô nûa ma thôi. Dên ngày 21 thâng 6, sâm sét lai nôi 
lên nhu truôc va câc tâng dâ lôn trong choc lât cûng dêu bi vô tan. Công viêc hoàn thành. 
Do vây, moi goi chô ây là kênh Thiên Uy. Nâm thû 9 (868), Y Tông cho Bien làm Hûu 
Kim Ngô Dai Tuông Quân, phong thêm chûc Kiêm Hiêu Thuong Thu Hûu Bôc Xa, cho 
sang làm Tiêt dô Su ô Thiên Bïnh, rôi mât. (Nguyên Hûu Vinh dich) 

4) Ngû dai: Khoâng thôi gian loan lac trong lich su Trung Quôc tù nâm 907 dên 979 sau 
Công Nguyên, gôm cô 5 triêu dai va 10 nuôc. Trong dô cô nuôc Nam Hân dem quân xâm 
chiêm nuôc ta, bi Ngô Quyên dânh tan ô sông Bach Dâng vào nâm 938. 

5) Viêt Su Luoc chép: Nâm thû nhât niên hiêu Truong Hung (930) dôi Minh Tông nhà 
Hâu Duông, chûa Nam Hân là Luu Yêm (cûng goi là Luu Nghiêm, Luu Cung) sai tuông 
Luong Khâc Chân sang dânh Giao Châu ta, bât Tiêt Dô Su Khûc Toàn My, cho tuông là 
Nguyên Tien (Ly Tien) lên thay. Trong khoâng niên hiêu Truong Hung (930- 933) dôi 
Duông Minh Tông, Dïnh Nghê dem quân dânh Nguyên Tien. Tien chay vê Hân. (Nguyên 
Hûu Vinh dich) 



102 



6) Bân VHV 1473 va Bân A 2914 thï "nay là dât Bon Mang" viêt thành "thuông hay làm 
viêc cuôp bôc, lue dânh lue nghî, chua hê ngùng, cho dên hôm nay cûng vây". 

(Nguyên Hùu Vinh dich) 

Binh: 

• Théo truyên này, nuôc "Nam Chiêu" cua con châu Triêu Bà nâm khoâng ngày nay là 
Nghê An dên Dèo Ngang (Hoành San). Vây thï khâc voi nuac Nam Chiêu (Nan Chao) a 
vùng ma ngày nay là Vân Nam, Trung quôc, là tien thân cûa nuac Bai Ly cûa nhà ho 
Doàn nôi tiêng voi nhiêu vi vua di tu (ma tiêu thuyêt gia Kim Dung dà tiêu thuyêt hôa 
nhu là truyên nhân cûa Nhât Duong Chî), va ngày nay là mot danh thâng du lich. 

Vào khoâng nâm 738, dài Buang Huyên Tông à Trung quôc, 6 "chiêu" cûa nguôd Bach 
va Di à Vân Nam thông nhât thành nuac Nam Chiêu. Vï nhà Buang suy yêu, nuac Nam 
Chiêu phât triên va bành truong rât nhanh, dâu tien là vào Mien Bien, sau dô là toàn bô 
Vân Nam ngày nay, xuông phia bâc Lào va Thâi Lan, va sau dô vê phia bâc toi Tû Xuyên 
(Trung quôc). Bây là nuac Nam Chiêu tân công Giao Châu (Viêt nam) tù 858 dên 866. 

Théo sâch su Viêt, chu thich sô 3 bên trên, quân Nam Chiêu hop voi quân thô man tien 
chiêm Giao Châu. Vây nuac "Nam Chiêu" trong truyên này-con châu cûa Triêu Bà ô 
vùng Nghê An Hoành San-cô le là mot trong nhùng nhôm "quân thô man" trong truyên 
thï cô ly non. 

• Nêu truyên này ma cô mot phân su thât thï truyên này giâi thich viêc bành truong dât 
Giao Châu (Viêt Nam cô) tù vùng Nghê An ra dên Bèo Ngang (phia bên kia Bèo Ngang 
là dât cûa Chiêm Thành). 

• Triêu Bà là tuong cûa Tân Thûy Hoàng, xâm chiêm Au Lac va, theo huyên su, dùng 
con trai là Trong Thûy kêt hôn voi công chùa My Châu, con cûa An Buang Vuang, de 
làm giân diêp. Nhô dô Triêu Bà chiêm duoe Au Lac va xung de goi là Triêu Vu Bê. 

Le ra phâi xem gia tôc nhà Triêu là cûa Trung quôc, va thôi ky Triêu Bà là thôi Bâc 
thuôc, thï sâch su Viêt cô khuynh huông xem Triêu Bà là vua cûa Viêt Nam, vï ly do nhà 
Triêu khâ dôc lâp voi nhà Hân ô Trung quôc, va cuôi cùng Lu Gia, tê tuong qua 3 dôi 
vua Triêu, công khai chông lai nhà Hân. Hân Vu Bê phâi sai dai quân sang dânh va thâng 
Lu Gia. 

Cô le dây là tâm ly Viêt: "Ông chông kê thù cûa toi thï ông là nguôi nhà toi." 

• Va cô le vï thê ma Lînh Nam Chich Quai lai cô truyên vê nuôc "Nam Chiêu", vï theo 
truyên này "Nguôi Nam Chiêu là con châu cûa vua Vu Bê Triêu Bà". Nghïa là, lich su 
"Nam Chiêu" là mot phân lich su cûa Viêt Nam, theo tâm ly nôi trên. 



103 



• Han nùa, theo truyên này, nô là phân lich su bât khuât không chiu tùng phuc Trung 
quôc bao giô, tù khoâng nâm 208 TCN, lue Triêu Dà chiêm Au Lac cho dên dôi ngû dai 
(907-979 SCN), tûc là khoâng 1200 nâm. 

• Du sao di nùa, thï khoâng huyên sù/lich su này diên ta hai diêm rât rô: 

1 . Moi quan hê tïnh câm bi tri/cai tri giùa Giao Châu va Trung quôc, tù thoi xa xua dô 
dên nay. 

2. Trong moi quan hê bi tri/cai tri dô, ông chông Trung quôc thï ông là nguôi nhà cûa toi. 
Xem ra tâm ly này vân côn rât sinh dông ngày nay! 

• Câu hôi: Sâch su chûng ta cô nên làm rô ra là Triêu Dà là nguôi Trung quôc dô hô Viêt 
Nam, không phâi là vua Viêt, va thôi nhà Triêu là thôi Bâc thuôc? 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



104 



Truyên Sông Tô Lich 




Nâm Hàm Thông thû 6(1), vua Duông Y Tông sai Cao Bien (2) làm Dô Hô, dem binh 
dânh giâc Nam Chiêu, rôi cho dât Tïnh Hâi Quân (3) à thành An Nam, sai Bien làm Tiêt 
Dô Su. Bien thông hiêu thiên vân dia ly, xem hïnh thê dât dai ma xây thành La (La thành) 
ô phîa tây sông Lô (Lô Giang), chu vi 3000 bô de ô. Cô nhânh sông con tù sông Lô chây 
vào phîa Tây Bac, cuôn quanh phîa nam, boc lây thành La rôi lai nhâp vào sông lôn. 

Dên thâng sâu nuôc mua dâng cao, Bien di thuyên nhe thuân dông vào nhânh sông nhô 
này, chèo duoc khoâng mot dâm, bông thây mot eu già râu toc bac pho, mât mày di ky, 
dang tâm ô giûa dông sông, cuôi nôi tu nhiên. Bien hôi ho tên. Cu già dâp rang: "Ta tên 
Lich ho Tô". Bien lai hôi: "Nhà lâo ô dâu?", eu lai dâp: "Nhà ta ô giùa sông này". Nôi 
dût loi, eu lây tay dâp nuôc bân tung mù mit, bông nhiên không thây dâu nûa. Bien biêt 
là thân nhân, bèn dât tên sông là Tô Lich. 

Mot buôi sôm khâc, Bien ra dûng nhïn ô bô sông Lô Giang, phîa dông nam thành La, 
thây giùa sông cô giô lôn nôi lên, sông nuôc cuôn cuôn, mây trôi mù mit, cô mot di nhân 
dûng trên mât nuôc, cao hon hai truong, mïnh mâc âo vàng, dâu dôi mû tîm, tay câm hôt 
vàng, rue rô mot khoâng trôi, châp chôn lên xuông trên không. Mât trôi lên cao ba sào rôi 
ma suong khôi hây côn mô mit chua tan, Bien rât kinh di, muôn yêm thân nhung không 
làm duoc. Dêm dên Bien nâm mông thây thân nhân toi nôi rang: "Cho yêm ta, ta là thân 
Long Dô, dûng dâu câc vi thân dât. Nhà nguoi dên xây thành ô dây, ta chua duoc gâp, 
cho nên toi xem dô thôi, ta cô so gï bùa phép?". Bien kinh so, sang hôm sau bèn lâp dàn 
cûng, lây vàng, bac, dông, thép làm bùa de yêm, niêm chu dên 3 ngày dêm, dân bùa de 
trân âp thân. Dêm hôm ây, sâm sét âm âm, giô mua ào at. Trong khoânh khâc, vàng, bac, 
dông, thép dêu roi xuông dât, bien thành tro bui, tan bay lên không trung. Bien than rang: 
"Xû này cô linh thân, không thê ô lâu duoc, se chuôc lây tai va, ta phâi gâp gâp trô vê 
Bâc". Sau Duông Y Tông triêu Bien vê, quâ nhiên Bien bi giêt va Cao Tâm duoc cû sang 
thay. 

Chu thich : 



105 



1) Nâm thû 6, niên hiêu Hàm Thông, dài Buàng Y Tông tûc nâm 864 sau công nguyên. 

2) Xem chu thîch vê Cao Bien trong truyên Nam Chiêu. 

3) Bai Viêt Su Ky Toàn chép rang: Binh Tuât, [866], Buàng Hàm Thông nâm thû 7. Vua 
Buàng duoc ta tâu câ mùng, lien thâng cho Bien làm Kiêm hiêu Công bô thugng thu, sai 
Bien di dânh nguài man. Bien vê dên trân Hâi Mon thï quay lai. An Quyên là nguài ngu 
hèn, viêc gï cùng xin le nh cûa Buy Chu. Buy Chu là nguài hung bao tham lam, câc tuàng 
không chiu giûp viêc, bon ho bèn ma vông vây cho nguài Man trôn di quâ nûa. Bien dên 
noi lai dôc thûc khich le tuàng sï, dânh lây duoc thành, giêt Tù Thiên va Chu Cô Bao là 
nguài thô man dân duàng cho quân Nam Chiêu, chém hon 3 van dâu nguài. Quân Nam 
Chiêu trôn di, Bien lai phâ duoc hai dông thô man dâ theo Nam Chiêu, giêt tù truàng. 
Nguài thô man rù nhau quy phuc dên 1 van 7 nghïn. Thâng 11, ngày Nhâm Ty, vua 
Buàng xuông chiêu cho câc lô quân Giao Châu, Ung Châu, Tây Châu phâi giù bà côi, 
không tien dânh nùa; dât Tïnh Hâi quân à Giao Châu, lây Bien làm Tiêt dô su. (Tù dây 
cho dên dài nhà Tông, An Nam goi là Tïnh Hâi quân tiêt trân). 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



Binh: 

• Sông Tô Ljch khi xua là mot phân luu cùa sông Hong, dua nuàc tù sông hông, qua Hà 
Nôi, dên sông Nhuê câch dô hon 70km — không phâi là nôi sông Lô va sông Hông (sông 
Câi) nhu viêt trong truyên này. 

Theo câch mô ta trong truyên thï sông Tô Lich là mot con sông chien luge cho La Thành 
vï nô quân quanh La thành, mot hào nuàc thiên nhiên bâo vê thành. Cho nên nôi rang 
Cao Bien, Tiêt dô su Giao Châu cùa nhà Buàng dô hô, lây tên thân nhân gâp giûa sông 
dât tên cho sông cùng là mot su kïnh ne va khôn khéo cùa nguài biêt chïnh tri. 

• Cu già Tô Ljch tuong truyên là mot thù lïnh cùa làng Hà Nôi khi xua. Vï cô công nhiêu 
vôi dân nên khi mât duoc phong làm Long Bô Thân hay Tô Lich Giang Thân cùa làng 
HàHôi. 

• Truyên nôi Cao Bien không yêm duoc thân Tô Lich. Nhung sông Tô Lich ngày nay dâ 
bi cât dût, không côn nôi vôi sông Hông, va Tô Lich không côn là dông sông ma chî là 
mot dông nuàc công, mang nuàc phê thâi trong thành phô. 

Thê thï ai yêm sông Tô Lich va Tô Lich Giang Thân, nêu không phâi là chinh dân ta giêt 
chêt dông sông va duôi thân di noi khâc? Thân Tô Lich bây già tâm nuàc sông nào? 

Mot con sông lich su nghïn nâm, nay là dông nuàc công, dây không phâi là vêt thuong 
làn trong long Hà Nôi hay sao? Va va vêt thuong làn cho vân hôa Viêt hay sao? Ta 
không nhûc nhôi hay sao? 



106 



Dông sông này cô thê, va nên, chrgc làm sông lai, bâng cânh nôi nô lai vai sông Hong, 
nêu không là mât nôi, thï bâng ông nuac ngâm, không cho nuac thâi vào sông, thï ta se 
làm Hà Nôi thêm thanh lien nhiêu lân vai sông Tô Lien, va làm sông lai mot mâng vân 
hôa lan ngay trong long Hà Nôi. 

(Trân Dinh Hoành bînh) 



107 



Truyên Dirotig Không Lô va Nguyên Giâc Hâi 




Tuçng thiên su Không Lô, chùa Keo, huyên Vu Thu, tinh Thâi Bînh 

Thiên su Duong Không Lô ô chùa Nghiêm Quang huyên Hâi Thanh (1), mây dôi làm 
nghê câu câ, sau bô nghê ây ma di tu, thuông hay doc kinh Già La Ni. Thôi Chuang 
Thanh Gia Khânh (2) cùng vôi ban tu hành là Giâc Hâi an dât ô chùa Hà Trach, mâc âo 
vâi, an rau, quên mïnh ma tu, không câu bên ngoài, tâm thân tai mât nhe nhàng sang sûa, 
cô thê bay lên không, di trên mât nuôc, phuc dugc cop, giâng dugc rông, vô cùng ky la, 
nguôi dôi không sao luông biêt dugc. Sau vê que xây chùa ma ô. 

Mot hôm nguôi hâu bâm rang: "Con tù khi toi dây sông, chua hê dugc thây chî giâo vê 
nhùng dieu tâm yêu, dâm xin trïnh tha rang: 

Rèn luyên thân tâm cho âuçtc tinh 
Hâm hâm âôi mat vâi hu linh 
Cô ai tâi hôi không không phâp 
Dôi diên bînh phong ânh râp hînh (3) 

Su bèn bâo rang: "Con cùng se di trên duông dô, ta tiêp dân cho con, ta se làm nhùng gï 
con thich. Châng cô chô nào ma ta không truyên cho con nhùng gï con muôn". Nôi xong, 
ha hâ cuôi lôn. Thuông hay doc câu kê rang: 

Chon âuçc long xà chon duac noi 
Dông que cânh thû suât ngày vui 
Cô khi dài buâc non cao vût 
Mây tiêng kêu to lanh câ trài (4) 

Ngày 3 thâng 6 nâm Ky Hgi, niên hiê u Hôi Tuông Bai Khânh (Niên hiêu cùa vua Ly 
Nhân Tông) thù muôi (5) thï su Duong Không Lô viên tich, nguôi trong chùa dem xâc 



108 



chôn à cûa chùa. Vua ha chiêu cho sûa rông chùa này, quyên dât hai muai hô de phung 
su huang khôi. 




Tuçng thiên su Giâc Hâi (bâng ââ, 1674) tai chùa Ly Triêu Quôc Su, quân Hoàn Kiêm, 
Hà Nôi 



Thiên su Giâc Hâi cùng là nguài huyên Hâi Thanh, tu tai chùa Diên Phûc trong quân nhà. 
Su ho Nguyên, thuà nhô thîch câu câ, thuàng lây thuyên câu làm nhà, lênh dênh trên mât 
nuoc. Nâm hai muai lâm tuôi mai bô nghê ây, cât toc di tu. Luc dâu cùng Thiên su 
Không Lô à chùa Hà Trach, sau moi tïm vê à Hâi Thanh. Thài Ly Nhân Tông, su thuông 
cùng su Thông Huyên duoc triêu vào ngôi hâu trên ghê dâ mât lanh ô cung Lien Mông. 
Bông mot hôm cô dôi tâc kè dang gây, nhûc tai diêc ôc. Vua truyên Thông Huyên dùng 
phép de ngân nô lai, Huyên lâng nhâm thân chu, mot con roi xuông truoc. Vua cuài bâo 
voi Giâc Hâi rang: "Hây côn mot con xin de nhuàng nhà su". Su lien doc thân chu, trong 
nhây mât con côn lai cùng roi xuông dât. Vua kinh la, làm tho rang: 

Giâc Hâi long nhu bien 
Thông Huyên âao cùng huyên 
Thân thông thêm bien hoâ 
Mot Phât mot thân tien (6) 

Tù dô, su vang danh trong thiên ha, su nào cùng dêu nguông vong. Vua thuông lây le 
thây trô ma dài su, moi khi ha giâ toi hành cung ô Hâi Thanh, dêu dên thâm chùa truôc . 
Mot hôm vua bâo su: "Ta thât long dinh thân thï cô thê cho nghe dao duoc không?". Su 
bèn làm phép, bay vût lên không, câch dât mây truong, rôi lai roi xuông. Vua cùng quân 
thân dêu vô tay tân thuông, ban cho chiêc xe de ra vào noi cung câm. Toi triêu vua Ly 
Thân Tông, mây lân vua triêu vào kinh thành, nhung su dêu lây cô già yêu không di. Cô 
vi su hôi rang: "Phât va chûng sinh, ai là chû ai là khâch?". Su bèn dât câu kê rang: 

Dâu nhà nguoi âôm bac 
Ta bâo nguoi già rac 



109 



Nêu hôi ta Phât cânh 
Cûa rang câ nhây rât (7) 

Luc sâp mât tich, bèn làm bài kê câo chûng nhu sau: 

Xuân vê buâm hoa biêt. 
Hoa buâm cûng theo tiêt. 
Hoa buâm là mông âo. 
Câ sao mai giù riêt (8) 

Dêm ây, cô ngôi sao lan bay rai à gôc trài tây nam. Sang hôm sau, su ngôi ngay thâng 
ma mât. Vua xuông chiêu quyên 3000 hô phung thà huang khôi, cho hai con cûa su làm 
quan de thuàng công. 

Chu thich : 

1) Bân HV 486 ghi thêm phu chu: "Huyên Hâi Thanh, Vua Trân Thâi Tông dôi là Quyêt 
Thanh, nay là phû Thiên Truàng". 

2) Chuang Thanh Gia Khânh là niên hiêu cûa vua Ly Thanh Tông trong câc nâm Ky Hgi 
(1059) dén nâm Ât Ty (1065). 

3) ®M>b]ânm 

(Doân luyên tâm thûy ââc tinh 
Sâm sâm truc cân âôi hu linh 
Hùu nhân lai vân Không không Phâp 
Thân tai bînh bien ânh tâp hînh) 

4) jl#H4S±tk WJg 

(Tuyên ââc long xà âia khâ eu 
Dâ tu chung nhât lac vô du 
Hùu thî nghi thuâng cô phong âiên 
Truâng tiêu tam thanh hàn thâi hu) 



110 



5) Hôi Tuông Bai Khânh thû 10: tûc nâm 1119 dôi vua Ly Nhân Tông. Hôi Tuông Bai 
Khânh là niên hiêu cûa vua Ly Nhân Tông tù nâm Canh Dân (1110) dên nâm Ky Hgi 
(1119). 

6) MMfotnM 

(Giâc Hâi tâm nhu hâi 
Thông Huyên âao diêc huyên 
Thân thông nâng bien hôa 
Nhât Phât nhât thân tien) 

ansiiia 

(câ giâc ne ââu bach 
Bâo ne tâc lào khâch 
Nhuçrc vân Phât cânh giâi 
Long mon tao âiêm ââu) 



(Xuân lai hoa âiêp hy tri thî 
Hoa âiêp ung tu tien ung ky 
Hoa âiêp bon lai lu thi huyên 
Mac ngôn hoa âiêp huàng tâm tri) 

(Nguyên Hùu Vinh dich) 



111 



Binh: 

• Duang Không Lô (1016-1094), tên thât là Duang Minh Nghiêm, phâp hiêu là Không 
Lô, que ô Hâi Thanh Giao Thûy tînh Nam Binh. Ông xuât thân làm nghê chài luôi, 
nhung giôi vân chuang va mô dao Phât. Duang Không Lô cùng duac phong làm quôc su 
dôi nhà Ly nên thuông bi nhâm lân vôi Ly Quôc Su Nguyên Minh Không. 

"Không Lô" (con duông Không) thuông chî dên mot thiên su (tu theo Thiên tông), dùng 
phâp "quân Không" là chinh. 

• Rèn luyên thân tâm cho âuçtc tinh 
Hâm hâm dôi mât vâi hu linh 

Cô ai tâi hôi không không phâp 
Dôi diên binh phong ânh râp hînh 

Bài tha này nôi vê tânh Không cûa moi su. Nguôi dôi diên binh phong thï thây ânh minh 
trong binh phong, tue là nêu cô ânh (là âo) thï phâi cô hïnh (là thât). Cuôc dôi là mông âo 
thï phâi cô câi tânh thât cûa cuôc dôi là Không. 

Tuy nhiên, nêu dùng "ânh râp hïnh" (Hân Viêt: ânh tâp hïnh) de nôi dên phâp Không thï 
e rang không duac chinh, vï âo vôi thât xem ra giông nhau, ft ra là vôi con mât ta. Nhung 
Không (là câi thât), va cuôc dôi này là câi âo, thï không "râp" nhau. Cuôc dôi này là chî 
"âo hiên" cûa mot "Không châng thê giâi bày". 

• Chon duac long xà chon duac nai 
Dông que cânh thû suôt ngày vui 
Cô khi dài buâc non cao vût 

Mây tiêng kêu to lanh câ trai 

Dây là bài Ngôn Hoài rât nôi tiêng cûa thiên su Không Lô. Phiên bân thuông duoe nhâc 
dên trong câc tâp thiên thi, cô vài tù khâc vôi bài cô ô dây, nhu bài ô link này . Dây là mot 
tâc phâm vân chuong rât dep. Tuy nhiên nhu mot bài Thiên thi, thï bài tho cô vê con câm 
tinh ("tiêng kêu to lanh câ trôi"). Tho Thiên thuông chî mô ta cânh vât nhu nô là (as it is), 
không câm tînh. 

• Doan hai thiên su Giâc Hâi va Thông Huyên biêu diên doc thân chu cho tâc kè roi 
xuông dât truôc mât vua, cho thây tâc giâ cô vê ngô ngân. Châng ly do gï hai thiên su con 
ngâ man dên nôi làm chuyên trê con nhu vây. Va chî cô thê ma vua lai goi mot su là Tien 
va mot su là Phât thï vua này cûng ngô ngân. Nhung dô là tâc giâ. 

Doan ta Không Lô cûng thê. "Cô thê bay lên không, di trên mât nuôc, phuc duoe cop, 
giâng duoe rông." Rât mê tïn di doan. 



112 



Tac giâ truyên này cûng châng rành gï vê Phât phâp, xem Phât phâp là câc ma thuât lât 
vat, va cûng châng biêt Phât là gï. 

• Khi vua hôi dao, Giâc Hâi "bèn làm phép, bay vût lên không, câch dât mây truong, rôi 
lai rai xuông. Vua cùng quân thân dêu vô tay tân thuông, ban cho chiêc xe de ra vào nod 
cung câm." Boan này cûng cô vê theo truyên thông ham mê câi kiêu câng lât vàt nhu trên. 

Thuc ra trong truyên thông kinh sâch Bai Thùa, viêc Bô Tât hay Phât ngôi trên không, 
bay trên không, thuông là biêu tugng cûa viêc "sông trong hiêu biêt vê Không", "sông 
trong tinh Không", "cùng vôi Không là mot". Tuy nhiên câc câu kinh thuông không cô 
vê tham lam va ngâ man nhu trong truyên này, chûng tô là tâc giâ truyên này châng hiêu 
Phât phâp s au. 

• Dâu nhà nguai âôm bac 
Ta bâo nguai già rqc 
Nêu hôi ta Phât cânh 
Cûa rang câ nhây rât 

Bài tho này cô vê nôi "Chuyên gï toi biêt thï toi nôi, nhu dâu ban dôm bac. Nhung toi 
châng biêt gï vê Phât cânh, nên không trâ loi duoc", mot câch trâ loi rât Thiên cûa câc 
Thiên su vê câc vân de chua truc nghiê m duoc. 

• Tù truyên này trô di, câc truyên trong Lïnh Nam chich quai mât hân chiêu sâu triêt ly 
cûa câc truyên truoc. Cô le do nguôi sau hôi hot thêm vào. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



113 



.A. 

Truyên Hà O Loi 




Trong khoâng nâm Thiêu Phong (1) dôi Trân Du Tông cô nguôi làng Ma La là Dâng Sï 
Doanh làm chûc An Phû Su vâng mênh sang su Bac quôc. Va là Vu thi à nhà. Trong 
làng cô dên thà thân Ma La, dêm dêm thân bien thành Sï Doanh, mât mûi dâng dieu di 
dûng dêu y hêt nhu Sï Doanh, nhâp vào phông Vu thi de thông dâm, dên lue gà gây sang 
lai bô di. Dêm hôm sau Vu thi hôi: "Phu quân phung mênh sang su phuong Bac, sao dêm 
dêm thï vê ma ngày lai không thây?. Thân nôi dôi rang: "Vua dâ sai nguài khâc di thay, 
de ta hâu bên ta hùu, thuông giû ta dânh cô vây (2), không cho ra ngoài. Song ta nhô tïnh 
va chông nên lén vê vôi nàng de cùng an ai. Sang sôm lai phâi vôi va vào hâu, không 
dâm ô lâu". Gà gây lai bô di, Vu thi cô y ngô vue. 

Nâm sau, Sï Doanh di su vê, Vu thi cô thai dâ dây thâng. Sï Doanh tâu lên vua, Vu thi bi 
ha ngue. Dêm dên, vua nâm mông thây mot vi thân toi truôc mât tâu rang: "Ha thân là 
thân Ma La, vg là Vu thi dâ cô mang, bi Sï Doanh doat mât con". Vua tînh mông, hôm 
sau ra lênh cho ngue quan dem Vu thi toi hôi ly do, phân rang: "Va trâ lai cho Sï Doanh, 
con trâ vê thân Ma La". 

Ba hôm sau, Vu thi sinh ra mot boc den, nô duge mot con trai, da den nhu mue. Nâm 
muôi ba tuôi dât tên là Ô Loi. Ô Loi tuy den nhu mue, nhung da thit bông nhu mô. Nâm 
muôi lâm tuôi, vua triêu vào hâu, rât mue yêu dâu, dâi nhu khâch quy. Mot hôm Ô Loi di 
chai gâp Là Dông Tân, Là hôi rang: "Chu bé kia cô muôn gï châng?". Ô Loi dâp: 
"Duang lue thiên ha thâi bïnh quôc gia vô su, coi phû quy nhu phù vân, chî muôn cô 
giong ca hay de làm vui tai ma thôi". Dông Tân cuôi nôi: "Giong ca cûa nguai mât mot, 
duge mot, nhung tên tuôi con giù lai ô dôi". Rôi bâo Ô Loi hâ miêng xem, Ô Loi hâ 
miêng, Dông Tân nhô nuôc bot, bâo nuôt, sau dô bay lên trôi ma di. Tù dô, Ô Loi tuy 
không biêt chù nhung nhanh nhen, lém lînh non nguôi, tù vân chuang thi phû cho tai 
dieu khûc ca ngâm, tiêng ngâm xuông vinh, cuôi giô giôn trâng lên dên tân mây xanh, 
khiên moi nguôi nghe biêt. Dàn bà con gâi ai ai cùng muôn biêt mât. Vua thuông nôi vôi 
triêu thân rang: "Nêu thây Ô Loi pham dông toi nhà con gâi nhà ai, thï bât toi truôc diên 
se duge thuông ngàn quan tien, nêu tu y giêt chêt thï phâi bôi thuông mot van quan". 



114 



Nhà vua dung tûng de mâc cho Hà Ô Loi. Thuô ây ô làng Nhân Mue cô vi quân chûa 
thuôc dông ton thât, tên là A Kim, tuôi vùa 23, chông chêt serai à gôa, nhan sâc tuyêt trân 
cô mot không hai. Vua rât yêu thîch, ga gâm không duge thuông lây làm giân, bâo Ô Loi 
rang: "Nhà nguod cô kê gï cho ta lây duoe nàng châng?". Ô Loi tâu: "Thân xin ra han mot 
nâm, nêu không thây thân trô vê là su không thành, coi nhu thân dâ chêt". Bèn bai tù ma 
di. 

Ô Loi vê nhà coi bô hêt quân âo, ngâm mïnh duôi bùn, soi duôi nàng hè de cho mïnh 
mây xâu xi, rôi mâc quân vâi giâ làm nguôi chân ngua gânh mot dôi thûng tre dên truôc 
cûa nhà quân chûa, lây mot gôi trâu eau dût lot cho tên giù công de xin vào vuôn cât cô. 
Tên giù công cho vào. Hôi dô vào khoâng thâng 5, thâng 6, hoa le trong vuôn moc no 
dây, Ô Loi dem cât hêt cho vào trong gânh. Thi tï cûa quân chûa thây cô, hoa trong vuôn 
bi cât hêt sach, hô hoân lên bât Ô Loi trôi lai, doi nguôi nhà Ô Loi dên chuôc. Giù quâ ba 
ngày không thây cô nguôi dên nhân, thi tï bèn hôi: "Mày là dày tô nhà ai, sao không thây 
nguôi dên chuôc?". Ô Loi dâp: "Toi là kê phiêu bat, không cô gia chû, không cô cha me, 
thuông gânh dô cho bon con hât de kiêm an, hôm qua thây mot vi quan quât ngua di ô 
phia nam ngoài thành, ngua dôi không cô cô, chû ngua cho toi 5 dông sai di cât mot gânh 
cô. Toi mùng duoe tien vôi di cât cô, không biêt hoa le là vât gï, nay không cô gï dên xin 
dem thân làm dày tô de bôi thuông vây". Ô Loi bi giù lai. Qua hon mot thâng, thi tï cûa 
quân chûa thây Ô Loi dôi khât bèn cho an uông. Dêm dêm Ô Loi thuông ca hât, vui choi 
vôi nguôi giù công, bon thi tï va nôi thi cûng dêu lâng nghe. 

Mot dêm trôi toi dâ lâu ma dèn chua thây thâp, quân chûa ngôi mô mot chô, ta hûu không 
kê hâu ha. Quân chûa câ giân, goi thi tï lai la mâng vï toi trê nâi, câm roi dinh dânh. 
Chûng thi tï cûi dâu xin toi nôi rang: "Chûng con nghe tên cât cô hât trong long ham mê 
de dên nôi trê nâi công viêc, quân chûa dânh don cûng xin cam chiu". Quân chûa thôi 
không hôi toi nùa. 

Luc dô dang giùa dêm hè, quân chûa cûng thi tï ngôi ô giùa sân, don giô thuông trâng de 
tiêu khiên. Bông nghe câch tuông tiêng hât cûa Ô Loi thoâng qua, nghe nhu dieu ca cûa 
bon thuyên chài, khâc hân âm thanh chôn trân gian, tâm thân mê mân, câm xûc tïnh riêng, 
bèn cho Ô Loi vào làm hâu ha trong nhà de sai khiên. Dân dân Ô Loi trô thành tên hâu ha 
thân cân cûa quân chûa. Quân chûa thuông bâo Ô Loi ca hât ngâm vinh de giâi khuây. Ô 
Loi nhân dô hêt long hâu ha, quân chûa càng yêu mên tin cây, ngày cho ô duôi truông, 
dêm cho khêu dèn dûng hâu. Khi thï sai ca hât, giong ca bay khâp trong ngoài, quân chûa 
quâ câm dông ma mang bênh trâm câm u uât. 

Qua ba bon thâng, bênh càng trâm trong. Thi tï hâu ha lâu cûng met nhoc ma mang bênh. 
Trong con bênh ngû say, quân chûa goi cûng không dây. Chî cô mot mïnh Ô Loi vào hâu 
ha, quân chûa không nén nôi tïnh riêng, mât bâo Ô Loi rang: "Tù khi nhà nguoi ô lai dây, 
ta vï giong hât cûa nhà nguoi ma mang bênh". Bèn cûng tu thông vôi Ô Loi, bênh tïnh 
cûng cô phân thuyên giâm. Tïnh ai ngày càng mân ma, quân chûa châng kê gï dên hïnh 
dâng xâu xi cûa Ô Loi, cûng châng tiêc chi dên cûa câi nùa, muôn dem ruông dât cho Ô 
Loi làm nhà cûa. Ô Loi nôi: "Thân vôn không cô nhà cûa, nay duoe gâp quân chûa là bâc 
tien trên trôi (thiên tien), dây là phûc Ion cûa thân. Thân không cân ruông vuôn, nhà cûa, 
châu bâu chî muôn duoe dôi chiêc mû ngoc vào châu vua cûa quân chûa thï chêt moi 



115 



nhâm mât dugc". Chiêc mû ngoc dô là vât tien de ban cho, chî dùng trong lue vào châu, 
quân chûa vï quâ yêu Ô Loi nên cûng cho Ô Loi nôt, không côn tiêc gï hêt. 

Ô Loi dugc mû bèn lên mang vào triêu. Vua trông thây câ mùng, tûc tôc sai voi quân 
chûa vào châu (2), bâo Ô Loi dôi chiêc mû kia dûng hâu bên canh. Vua hôi quân chûa: 
"Cô biêt Ô Loi không?". Quân chûa lue ây thât xâu hô (3). Dôi bây giô cô bài tho quôc 
ngû (Dich giâ: viêt bâng chû Nom) rang: 

Chîn âà nâu dên xin làm toi, 

Dânh hay thiên tien (4) phûc de Loi. (5) 

Tù dô tiêng tâm Ô Loi vang khâp thiên ha, thuông bi con gai nhà quan cuôi chê. Cô tho 
quôc ngû (Dich giâ: viêt bâng chû Nom) nhu sau: 

Suong tuyêt dâu châng ven duac gân 
Dô trong thanh quy kém chi nguài 
Ua vï thanh sac nên say dam 
Ha tiêc cho ma lai ha cuài. (6) 

Tuy bi nguôi dôi làm tho chê cuôi, nhung vân bi tiêng ca cûa Ô Loi câm dô, không thê 
trânh dugc thï tu thông, không ai dam dânh bât Ô Loi vï sg vua bât phâi bôi thuông. Sau 
Ô Loi tu thông câ voi con gâi truông cûa Minh Uy Vuong. Vuong bât dugc song chua 
dem giêt. Sang hôm sau, Vuong vào châu vua, tâu rang: "Dêm qua Ô Loi lên vào nhà 
thân, toi nhu bung không rô trâng den, nên thân dâ giêt chêt mât rôi, nay xin bê ha cho 
biêt phâi dên nap bao nhiêu tien". Vua không biêt là Ô Loi côn sông, phân rang: "Lô giêt 
thï thôi, khôi trïnh bâo làm gï". Luc ây, vï hoàng hâu Vi Tù là em ruôt cûa Minh Uy 
Vuong, cho nên vua không de y dên. Uy Vuong vê lây trugng dânh Loi, Loi không chêt, 
Vuong bèn lây chày giâ cho chêt. Khi sâp chêt, Ô Loi cô tho quôc ngû (Dich giâ: viêt 
bâng chû Nom) rang: 

Sinh tû do trài cô quân bao, 
Nam nhi mien dâ duçc anh hâo, 
Chêt vï thanh sâc cam là chêt, 
Chêt viêc ôm dau cam gao nào. (7) 

Lai nôi thêm: "Xua Là Dông Tân bâo ta rang: Giong ca cûa ta dugc mât bù nhau, loi ây 
linh nghiêm thât". 

Chû thich: 

1) Thiêu Phong là niên hiêu cûa vua Trân Du Tông trong câc nâm Tân Ty (1341) dên 
nâm Dinh Dâu (1357). 

2) Bân A 2914 chép: "tûc tôc sai voi quân chûa vào châu" thành "Ô Loi dua công chûa 
vào châu. Vua trông thây vui long, truyên công chûa vào trong truông ô cung TiêN cung 
sau nôi diên. Vua va công chûa tu thông voi nhau. Hôm sau, vua ra thi triêu" 



116 



3) Bân A 2914 chép: "Quân chûa lue ây thât xâu hô" thành "Công chûa rât lây làm xâu 
hô nôi rang: Dô là vât trong hà cûa thiêp. Tai sao Ô Loi lai cô ma dôi trên dâu, Ô Loi cât 
cô trong vuôn làm cho thâo hoa chêt hêt, thiêp mai cho thi tï bât trôi lai. Sau han ba 
thâng vân không thây nhà chû dên chuôc tien hoa thâo dâ bi cât chêt, thiêp không biêt Ô 
Loi là dày ta không nhà, không chû, không cha me. Ô Loi câu khân thiêp nhân làm dày ta, 
nô lai âm muu du dô thiêp, dua thiêp dên nai triêu dïnh này. Vua biêt y Ô Loi dành cho 
vua vây". 

4) Thiên tien: chî quân chûa 

5) Bân VHV 1473 chép rang: 

Chîn âà nâu âên à làm toi 
Châng hay thiên phûc âê cho Loi 

Bân A 2914 thï chép rang: 

Trot âà nâu âên xin làm toi 
Dôi chû thiên phûc âê Loi 

6) Bân VHV 1473 chép: 

Êm tiêt ââu châng ven âuçc gân 
Da trong thanh quy kém chi nguài 
Ifa vî thanh sâc nên say ââm 
Hâ tiêc cho ma lai hâ cuài 

Bân A 2914 chép: 

Dông chi mât mûi chây nhu ? 
Kê cha han nguài qua mai ? 
Nhân cô hoàng kim thanh sâc ? 
? ? ( ? Bân in chû Hân ghi không rô) 

7) Bân HV 486 va bân VHV 1473 bài tha chû Nom này chép nhu sau: 

Sinh tû âo trài cô quân bao 
Nam nhi mien âuac tiêng anh hào 
Thâc vî thanh sâc cam là thâc 
Thâc ââng thï nên cam gqo nào 

Bân A 2914 thï chép nhu sau: 

Sinh tû mac mînh quân chi bao 
Nam nhi mien âuac chi anh hào 



117 



Chêt vï thanh sâc âà nên chêt 
Chêt ôm chêt âau cam hoa nào 

Binh: 

• Bây rât rô là mot truyên tuyên truyên chông âm nhac, nhung rât nông can, mot chiêu, va 
châng cô mot tî nên tâng triêt ly sâu xa nào câ. 

• Mo dâu ta cô thân Ma La toi lôi-mao nhân danh tânh de ngû vôi vo nguôi. Ngày nay 
làm nhu vây ra tôa goi là toi hiêp dâm. Ma tai sao dân chûng lai thô thân nhu thê? 

Rôi dên mot vi vua vô dao, không phat thân âc on hay ft ra là cûng nôi mot câu phâi trâi. 
Nguoc lai lai nghe loi cûa thân toi loi. 

Vi vua vô dao này sau này côn nhô nguôi khuyên du dàn bà cho mïnh. 

Rôi lai mot vi thân vô dao khâc là Là Dông Tân khoi khoi cho nguôi ta giong hât khuyên 
du nguôi ma châng biêt tôt xâu,dûc dô thê nào. 

Rôi nhân vât chinh là Hà Loi Ô, den dûi, châng hoc hành, chî dùng giong ca quyên rû dàn 
bà con gai làm vie c vô dao duc. 

Tât câ cô y nôi ca hât là vô dao duc, dên tù vô dao duc, de chî làm vie c vô dao duc. 

Hoàn toàn châng cô mot ly luân sâu sâc nào, chî là mot mâu chuyên phî ly, mot chiêu, de 
ma ly âm nhac. Thê thï ngày truôc ta nôi "xuông ca vô loài" va âm nhac cûa nuôc ta 
không tien duoc cûng cô cân nguyên cûa nô. 

• Chûng ta không biêt vï sao lai cô nguôi viêt truyên thê này, vôi mue dîch gï. Phât giâo 
khi xua chông âm nhac. Mot trong nhûng giôi luât cho eu sï tu tai gia vân côn duoc nhâc 
dên thuông xuyên ngày nay là không ca hât va nghe ca hât. 

Phât giâo lây tâm tïnh lâng làm mue tiêu toi hâu, va âm nhac thuông nhâm mue dîch làm 
cho tâm xung dông — buôn, vui, hâng hâi, giân dû, phân khoi. . .-nên Phât giâo muôn 
nguôi ta trânh xa nguôn xung dông là dieu cô thê hiêu duoc. Nhung giâo phâp Phât giâo 
thuông di dôi vôi triêt ly sâu sâc, không cô tînh câch ma li nhu truyên này. 

Ngày nay Phât giâo cûng cô khuynh huông dua nhac vào dao. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



118 



Truyên Da Xoa 




Dieu khâc trên âài thà Trà Kiêu 

Thôi thugng cô, ô ngoài nuôc Nam Viêt Au Lac cô nuôc Dieu Nghiêm, vua nuôc ây hiêu 
là Da Xoa (côn cô tên là Truông Minh Vuang va Thâp dâu Vuang). Phîa bac nuac ây 
giâp nuac Hô Ton Tinh, thâi tû nuac Hô Ton Tinh tên là Vi Tu (1), cô nguài va tên là 
Bach Tinh, nhan sac tuyêt trân, trên dôi ft ai cô dugc. Vua Da Xoa nghe tin rât thich, bèn 
dem quân vây dânh nuac Hô Ton Tinh, cuap dugc nàng Bach Tinh dem vê nuac. Vi Tu 
câ giân , lien dem quân khi (di hâu) phâ nui lâp bien thành ra dât bâng, dânh phâ nuac 
Dieu Nghiêm, giêt vua Da Xoa, rôi dem nàng Bach Tinh vê nuac (Hô Ton Tinh là loài 
khi (di hâu) tinh, nay là nuôc Chiêm Thành). 

Chu thich: 

1) Bân A 2914 chép là Trung Tu (Dich giâ: chu Hân Vi va Trung rât de bi nhâm). 
(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 




Dieu khâc quân khi à chùm thâp Khuang My 



119 



• Dây rât rô là truyên tôm tât cûa Truàng ca Ramayana cûa An giâo, là mot phân chînh 
cûa vàn hôa Chiêm Thành, trà thành mot phân cûa vân hôa Viêt Nam qua dông bào 
Châm. 

Ramayana là mot truàng ca dài 24.000 nghïn câu, chia thành 500 chuong, chûa trong 7 
quyên, cô le ra dài khoâng thê ky thû 8 truôc công nguyên. Dây là mot câu truyên giâo ly, 
cùng vài truàng ca Mahâbhârata , thành 2 truyên giâo ly làn trong An giâo, day con nguài 
câch sông dûng, cùng nhu giâi thich giâo phâp cho moi nguài. 

Nhân vât chinh là hoàng tû Rama, hiên thân cûa thân Vishnu tâi sinh lân thû 7. Ayana 
trong tiêng Sankrist là "di, tien tài". Ramayana vï vây là "Cuôc hành trïnh cûa Rama". 

Vo cûa Rama là công chûa Sita, hiên thân tâi sinh cûa thân Lakshmi, mot trong nhûng 
nguài vo cûa thân Vishnu. Sita là biêu tuong cûa su tinh khiêt va duc hanh cûa phu nù. 
Trong truyên Viêt cô tên là Bach Tinh - trâng va trong sach. 

Sita bi Ravana, là mot quy Rakshasa, bât côc. Cô le chù "quy da xoa" dên tù chù "quy 
Rakshasa." Ravana là vua cûa nuàc Lanka. 

Rama di cûu vo, gâp khi tuàng Hanuman, làm ban, va do dô giûp khi vuong Sugriva lây 
lai ngai vàng. De trâ on Sugriva cho Hanuman va câc quân khi giûp Rama di dânh vua 
quy Ravana, giâi thoât vo. 

• Trong câc di tich khâo cô cûa vân hôa Châm cô khâ nhiêu câc hïnh ânh khi, nhu Dài thô 
Trà Kiêu , khai quât nâm 1901, va câc phât hiên moi dây cûa khu thâp à Khuong My, 
Quâng Nam. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



120 



Gioi thiêu phân "Tue Bien" 




Chûng ta dâ xong phân chînh cûa Lïnh Nam Chîch Quai, gôm 22 truyên dâu, tù truyên 
Hong Bàng dên truyên Da Xoa. Câc truyên này nâm trong 2 quyên dâu tien trong bô Lïnh 
Nam Chich Quai, duge Trân Thê Phâp suu tâm va bien soan vào khoâng cuôi thê ky XIV, 
sau duge Vu Quynh va Kiêu Phû ô cuôi thê ky XV hiêu chinh. 

Dên thôi Mac, Doàn Vïnh Phûc trich tù "Vie t Biê n U Linh" chép thêm nhiêu truyên mai 
trong quyên 3, goi là "tue bien". 

22 truyên dâu tien bao gôm triêt ly sâu sac, nhung 19 truyên trong quyên 3 này thï hôi hgt 
vê triêt ly. Câc truyên "tue bien" này thuông nôi truc tiêp vê tin nguông thô câc vi thân, 
phân nhiêu là nguôi dâ sông trong lich su. Dô là mot phân chinh cûa tin nguông Viêt 
Nam truôc dây. 

Doàn Vïnh Phûc dâ cô loi bat cho câc truyên tue bien này nhu sau: 

Câc sâch xua nhu Nam Truyên Ky, Thê Thuyêt, Dâ Luc, Chi Di, Tap 
Bien. . . duge yêu chuông cûng bôi vï ghi lai câc chuyên quai di xa gân, 
xua nay, de làm vui cho thiên ha. 

Nuôc Dai Viêt ta, non sông gâm vôc, thuông xung là nuôc cô vàn hiên. 
Vây thï su tich cûa câc anh hùng hào kiêt, câc chuyên ky bi la lùng cûa su 
viêc xây ra, hâ châng cô sâch truyên ghi chép lai hay sao? 

Nay xem sâch Lïnh Nam liêt truyên không thây ghi tên tâc giâ, không biêt 
do nho sinh thôi nào khôi thâo. Bân hiên hành là cûa ông Trach O ho Vu, 
là nguôi làng Mo Trach, mot kê sï thôi Hong Duc vang danh khoa hoan, 
bâc hoc hiêu cô. Sâch gôm 2 quyên, tât câ cô 22 truyên, xêp theo thû tu 
bât dâu tù truyên Hong Bàng va châm dût ô truyên Da Xoa. Dûng là sâch 
hay, dâng duge liêt vào hang nhât nhï trong loai Truyên Ky. Dâng tiêc là 
vï côn thiêu sot câc truyên nhu Sï Nhiêp, Rông dâ, thân Bach Hac v.v 



121 



chua dugc bien soan thêm vào. Ngu sinh xong viêc công, rôi rânh dem 
sâch ra doc thây dugc câi dep cûa thânh hiên, câi gâm vôc cûa non sông, 
chuyên anh hùng, trinh liêt cûa hai Bà Trung, su linh ûng cûa thân Kiên 
Hâi, cùng vôi câc chuyên khuyên nguoi, day dôi khâc nûa. Vï thê, ngu 
sinh moi xét lai sâch "Triêu Công Su Ky", tham khâo "Viêt Bien U Linh", 
bien soan bô sung, bô bot chô ruôm rà, làm cho ngân gon, viêt thành 
quyên moi, cho vào phân goi là Tue bien, de tien bê thuông làm. Côn viêc 
khâo sât, hiêu chinh thï chô mong ô câc bâc tài cao hoc rông vây. 

Thuôc truông sinh luyên mot mach, duôi dât thï non tien, dâm sâu, trên 
trôi thï sao phûc, mây lành, hâ châng phâi là dông tien côn dô hay sao. 
Huông chi nguoi là van vât chi linh, không tin nhûng chuyên thân bi sao 
dugc, nhu chuyên Bùi Hàng, Biêt Di thôi Tông thï cûng giông nhu vây ma 
thôi. Dùng vï Không Tû không day ma cuôi chê. 

Xua, ho Hô bân viêc vua ma côn viêt nên Dich Truyên, sâp xêp thành sâch, 
khôi de lâng phi thôi giô. Ngu toi hoc theo nhu vây ma soan tâp "Tue 
Bien" này, viêt nên loi Bat de tôm tât nôi dung. 

Nho sinh Doàn Vïnh Phûc 

Ngày 20, thâng 8, dâu nâm Quang Bâo (*) ô Cuc Tû Lâm thuôc Viên Hàm 
Lâm 

[NHVinh chû thich: (*) Quang Bâo là niên hiêu cûa Mac Phûc Nguyên] 

Bât dâu tû dây trô di, chûng ra vào quyên 3, phân Tue Bien cûa bô Lïnh Nam Chich Quai 

Nguôn gôc khâc nhau cûng nhu su khâc biê t vê chiêu sâu triêt ly giûa 2 quyên dâu va 
quyên Tue Bien cûa Lïnh Nam Chich Quai, chûng ta cân nâm vùng, de biêt dugc dâu là 
gôc dâu là ngon khi di qua câc truyên trong Lïnh Nam Chich Quai. 

Trân Dînh Hoành 



122 



Truyên Sï Nhiêp 




Vân Miêu Tien Nho thà Sï Nhiêp, Bac Ninh 

Théo sâch "Tarn Quôc Chî" thï Nhiêp (1) ho Sï ,tên Nhiêp, nguoi Quâng Tin, huyên 
Thuong Ngô (Trung Quôc); tô tien là nguoi Vân Duong, nuoc Lô, trânh loan Vuong 
Mâng dên eu ngu ô dât ây, thài Hân Hoàn De làm thâi thû Nhât Nam. Nhiêp thuô nhô du 
hoc ô kinh dô nhà Hân, chu giâi sâch Ta Thi Xuân Thu, thi dâu khoa Hiêu Liêm, bô làm 
Thuong Thu Lang, vï viêc công bi mien chue. Sau lai dô Mâu Tài, duoe giù chue quan 
Lênh Vu Duong. Hiên de lai sai làm Thâi thû Giao Châu. Luc ây nhâm lue cuôi dôi Hân 
thôi loan Tam quôc, Sï Nhiêp dang cai tri thành Thanh (nay là thành Long Bien). Hiên 
De nghe tin ,ban cho ông bây bô sâch ,vân giù chue Thâi thû Giao Châu nhu cù. Nhiêp 
lien sai Truong Mân di sû,dên kinh dô nhà Hân sûa le tien công. Hiên De xuông chiêu 
triêu vê, cho ông làm An Viên tuông quân, phong tuôc Hâu Long Dô Dïnh. Sau, Ton 
Quyên nhà Ngô phong Nhiêp làm Ta Tuông Quân, va phong cho hai con trai làm Lang 
Trung. Nhiêp dem dâng lên Ton Quyên câc vât quy giâ ô dia phuong thuong duoe Quyên 
khen ngoi, nên cho nguoi em cûa Nhiêp tên Nhât làm Thâi thû châu Hop Phô, cho nguoi 
em tên Vi làm Thâi thû quân Cûu Chân (nay huyên Ky Phong) va nguoi em tên Vu làm 
Thâi thû quân Nam Hâi (Nay là Liêm Châu). 

Nhiêp là nguoi khoan hôa, dô luong, khiêm ton vôi moi nguoi; nhân sï lânh nan nhà Hân 
nhiêu nguoi theo vê vôi Nhiêp. Dân ta dêu goi Nhiêp là Vuong. Dôi Hân cô Viên Huy va 
Thuong Thu Tuân Uc viêt sâch, tôm luge nhu sau: "Sï Nhiêp ô Giao Châu, hoc vân uyên 
thâm, làm quan duc dô, giùa thôi loan ma giù yen duoe câ 1 phuong trôi hon 30 nâm, bô 
côi yen on, dân không câu canh gï. Dû cho quan trân thû Hà Tây là Dâu Dung cûng 
không hon duoe. Lai côn em trai cûa Nhiêp cô tuôc Hâu, tri dân câ mot phuong trôi. Luc 
Nhiêp di lai, nghi le dây dû câ, huyên nâo râm rô. Bây giô, su sang trong va oai danh cûa 
Nhiêp rûng dông câ trâm bô dân man. Dem so sânh thï Triêu Dà cûng không làm sao bï 
kip!". 

Nhiêp tho 90 tuôi, ô chûc Ion 40 nâm, Nhiêp giôi dieu hôa sue khoê, rèn luyên nhân tài. 
Dên khi Nhiêp mât, chôn cât ô nuoc ta. Dên cuôi dôi Tân, trâi qua hon 160 nâm, nguoi 
Lâm Âp vào cuôp phâ quan tài cûa Nhiêp, thây toàn thân vân chua hu hûy, tuoi tân nhu 



123 



lue côn sông. Chûng câ sa nên cho chôn cât lai nhu xua. Dân chûng nôi rang Nhiêp dâ 
thành tien, bèn lâp miêu thô cûng. 

Dên giûa nhùng nâm Hàm Thông dài Duàng, Cao Bien dem quân dânh dep Nam Chiêu, 
ngang qua miêu ây, gâp mot di nhân, mât mày tuai dep, âo mû chînh tê, dûng chân 
duàng chào hôi. Bien vui, vài vào trong truông cùng dàm dao chuyên dai Tam quôc, dua 
don khi vào ra, rôi dôt nhiên thây bien mât. Cao Bien bèn hôi nguôi trong thon, moi 
nguôi nôi rang ô dât huông Nam cô mô Sï Nhiêp. Bien than hôi lâu, rôi ngâm bài tha sau: 
"Sau thôi sa Nguy, Nay dên Hàm Thông, Mây trâm nâm lai, May gâp Nhiêp ông". 

Xa gân trong huyên, cô ai câu dâo dêu thây linh ûng. Dôi Trân truy phong Nhiêp làm 
"Thiên huê uy gia linh ûng dai vuong". Dên nay vân là mot vi phûc thân. (Nay miêu ô tai 
xâ Thanh Tuang, huyên Siêu Loai va ô xâ Tam Thê, huyên Gia Dinh. Hai miêu thô này 
dêu là Thuong Dâng thân). 

Chu thîch: 

1) Viêt Su Luge chép rang: "Bây giô, su sang trong va oai danh cûa Nhiêp rûng dông câ 
nam man. Dem so sânh thï Triêu Dà cùng không làm sao bï kip!". 

Sâch xua viêt truyên này là "Truyên Sï Vuong". Nêu dân man không phâi chiu khô eue, 
ra suc phuc vu hêt mïnh thï làm sao Nhiêp cô duoe cuôc sông xa hoa, vuong giâ dên nhu 
thê. Cô xûng dâng vôi dia vi là Vuong châng?. Dieu này chûng ta phâi xét lai. Khâm 
Dinh Viêt Su Thông Giâm Cuong Mue cùng cô nhân xét khâc: "Xét ra, Sï Nhiêp chî là 
mot quan Thâi Thû nhà Hân, chua hê xung Vuong. Su cû chép riêng làm mot ky, dem so 
vôi le chép Cuong mue (Khâm Dinh Viêt Su Thông Giâm Cuong Mue ) thï không hop, 
nay bô di". Thê nên dich giâ trong bài này se dùng tên Nhiêp thay vï Vuong de dich cho 
phù hop hoàn cânh va dia vi. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

Truyên này không biêt ai viêt, nhung xem ra không duoe quân bïnh. Sï Nhiêp chî là quan 
thâi thû cûa mot vùng, ma goi là vua ("Vuong". Tuy nhiên anh Nguyên Hûu Vinh dà 
không dich là "vua" hay "vuong", ma chî dich là "Nhiêp". Xem "chû thich" bên trên). 
Nuôc ta thï goi là thuôc "nam man." Ta lai phong thân cho Nhiêp là "Thiên huê uy gia 
linh ûng dai vuong". Va ngày nay ô Vân Miêu Tien Nho tai Dên Lûng, Bâc Ninh, dân ta 
vân thô Sï Nhiêp là Nam Giao Hoc Tô, ông tô vê giâo duc cûa dât Nam "day nguôi Viêt 
khiên cho biêt duoe tiêng Hân, hiêu duoe dao thânh hiên, dên nay thành mot nuôc vân 
hién." 

Cû nhu dân ta dûng là man di, không biêt dao duc, truôc khi nguôi Hân chiêm. 



124 



Dï nhiên là nguôi Hân xâm luge phâi dông hôa nguôi Viêt bâng Hân hoc va vân hôa bac 
Phuang, va xôa di vân hôa cûa ta càng nhiêu càng tôt. Gân dây, nguôi Phâp cûng làm thê 
vôi vân hôa Tây phuang. Không làm thê thï không thê tri nuôc bi xâm lâng. 

Hôi chûng Stockholm là mot hiên tugng tâm ly khi nguôi bi bât côc yêu mên nguôi bât 
côc mïnh vï thây nguôi bât côc tô vê tû tê vôi mïnh. Ly do là sg hâi. Nan nhân hoàn toàn 
bi le thuôc vào quyên sinh sât cûa nguôi bât côc, so hâi moi dieu, nên nguôi bât côc chi 
tô ra mot ti nhân ai, hay là không hành ha quâ dâng, là nan nhân yêu nguôi bât côc. 

Chûng ta nên hôi ta cô bi hôi chûng Stockholm ô dây, cûng nhu truông hop xem Triêu 
Dà là vua nuôc Viêt, chû không phâi là tuong nuôc xâm lâng. 

Ta không nôi dên ghét bô hay thù hân nhûng vie c dâ qua. Nhung lâp miêu thô nguôi xâm 
luge nhât dinh là ânh huông Ion dên viêc phât triên tinh thân dân tôc cûa ta. Dây không 
phâi là chuyên nhô. 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



125 



Truyên Soc Thiên Vinmg 




Ty Sa Mon Thiên Vuong 

Theo sâch Thiên Uyên Tâp Anh (1), xua vào thôi vua Le Bai Hành, nuoc Dai Viêt (2) cô 
dai su ho Ngô (3), thuông dên choi ô nui Vê Linh thuôc làng Bïnh Lô. Su thich phong 
cânh yen tïnh 6 dây, nên dung am de ô. Dêm dên canh ba, mo thây thân nhân, mïnh mac 
giâp vàng, tay trâi câm giâo vàng, tay phâi câm mac quy, hïnh dang trông khûng khiêp, 
theo sau hâu cô toi hon muôi nguoi. Thân nhân nôi voi su nuoc Cu Viêt rang: "Ta là Quy 
Sa Mon Thiên Vuong, bon di theo hâu dêu là quy Da Xoa câ. Thuong De cô lênh, sai ta 
dên thâm dât nuoc Nam này de bâo vê dân chûng ô dây. Vï cô duyên voi nhà nguoi nên 
dên bâo cho nguoi biêt". Su câ so tînh dây, lât sau nghe trên nui cô tiêng quât thâo, su rât 
so se t. Dên sang, su vào trong nui thây cây Ion, cành la um tùm, cô mây lành phû bông ô 
bên trên, lien sai tho chat cây dô, cham khâc làm tuong giông nhu hïnh thân nhân trong 
giâc mo, rôi lâp miêu de cûng tho. 

Nâm Thiên Phûc thû nhât, quân Tông sang cuôp phâ (4). Nhà vua cô nghe tâu vê viêc 
thân nhân thâc mông nên ngu dên miêu tho thành khân câu khân. Khi ây, quân Tông 
dông ô Tây Kêt, quân hai bên chua giao chien. Quân Tông bông thây mot nguoi nhô lên 
tu trên sông, mïnh cao muôi truong, toc dung dûng, mât tron trùng sang quâc. Quân 
Tông kinh so, lui giù Ky Giang, lai gâp giô bâo, sông nuoc mênh mông cuôn cuôn, rân rit, 
thuông luông, rùa, ba ba nhây vot la thuong, quân Tông kinh hôn tan loan, Tuong Tông 
là Quâch Tien phâi nhô trai rut quân vê nuoc Ly. 

Vua ban sac thuông su linh di cûa thân nhân, xây dên miêu de tho phung. 

Cô thê rang thân chinh là Dông Thiên Vuong sau khi quét sach giâc An, cuôi ngua vê 
dên chô cây da trên nui Vê Linh. Hê cô viêc gï cân câu khân, thï chî dùng trà bânh, hoa 
quâ va dô chay thôi là dû (5). Dên dôi Ly, vua cho nguoi dên câu xin dung miêu tho 



126 



phung ô phîa dông hô Tây, ton thân làm Phûc Thân Bai Vuong, duoc ghi rô trong câc 
buôi le cûng tê. 

Chu thîch: 

1) Thiên Uyên Tâp Anh, sâch viêt bâng chû Hân, cô nghïa là "Vuôn thiên anh tu" viêt 
theo loi truyên ky. Théo Le Qui Don sâch này do nguoi doi Trân soan, ghi chép su tich 
cao tâng nuoc ta, tù doi Duông, Tông, qua Dinh, Le, Ly, Trân. Bân xua nhât côn lai là 
bân khâc lai vào nâm Vïnh Thinh thû 11 (1715). 

2) Bai Viêt: Nguyên chu Cu Viêt quôc ËÎÈISI, Cu nghïa là Lôn, Dai. 

3) Chî dai su Khuông Viêt (gjtt, 933-101 1) tên là Ngô Chân Luu (ftHSlE), tu chùa Phât 

Dà, làng Cât Loi, Thuong Lac. Su là nguoi Cât Loi, thuôc doi thû 4, dông Vô Ngôn 
Thông. Dai su Khuông Viêt là vi Tâng Thông dâu tien cûa Phât giâo Viêt Nam. 

4) Viêt Su Luge chép: Nâm Tân Ty, Thiên Phûc nâm thû nhât (981), mùa xuân, thâng 3, 
quân Hâu Nhân Bâo kéo sang Lang Son. Trân Khâm Tô tien dên Tây Kêt, Luu Trùng 
kéo toi Bach Dâng. Vua tu làm tuông, dem quân ra chông eu, cho câm coc cûng duôi 
sông. Quân Tông rut vê giû mât Ninh Giang. Vua sai nguoi trâ hàng de du Hâu Nhân Bâo. 
Quân Tông thua trân, Hâu Nhân Bâo bi bât va bi chém dâu. Bon Trân Khâm Tô nghe tin 
bai trân, phâi rut lui. (Nguyên Hûu Vinh dich) 

5) Bân VHV 1473 chép rang: Dông Thiên Vuong sau khi quét sach giâc An, cuôi ngua 
sât vê dên nui Vê Linh, dên chô cây da bay lên trôi di mât, de lai âo duôi gôc cây, cho 
dên bây giô nguoi doi côn goi là "Cây thay âo". Hê cô viêc gï cân câu khân, thï chî dùng 
trà bânh, hoa quâ va dô chay thôi là dû. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

• Sâch Thiên Uyên Tâp Anh , noi truyên này duoc tuông thuât nguyên thûy, viêt vê Dai 
su Khuông Viêt, de tû doi thû tu cûa dông thiên Vô Ngôn Thông va de tû truc tiêp thiên 
su Vân Phong. Doan lien hê dên Soc Thiên Vuong viêt nhu sau: 

DAI SU" KHUÔNG VIÊT {Truôc tên là Chân Luu}(933 - 1011) 

Mot lân Su di choi nui Vê linh ô quân Bïnh lô, thich phong cânh 
vâng dep, bèn muôn lâp am de ô. Dêm xuông nâm mông thây mot 
vi thân, mïnh urne âo giâp vàng, tay trâi câm thuong vâng, tay phâi 
dô bâo thâp, hon muôi nguoi theo hâu, hïnh tuông de so, dên nôi 
rang: "Ta là Ty Sa Mon thiên vuong, nhûng nguoi theo ta là Da 
xoa. Thiên de cô sâc sai ta dên nuoc này de giû gin bien giôi, khiên 
cho Phât phâp thinh hành. Ta cô duyên vôi nguoi, nên dên dây bâo 



127 



cho nguoi biêt". Su kinh hài thûc dây, nghe trong nui cô tiêng kêu 
la âm ï, long rât lây làm la. Dên sang Su vào nui, thây mot cây to, 
cao khoâng muôi truong, cành la sum se, bên trên lai cô mây xanh 
bao phû, nhân dô sai tho dên chat. Dem vê, khâc tuong nhu dâ thây 
trong mông, de thô. 

Nâm Thiên Phûc thû 1 (981), binh Tông dên quây nuôc ta. Vua 
biêt rô viêc dô, lien sai Su dên bàn thô câu dâo. Quân giâc kinh hâi, 
rut vê giù sông Hùu ninh, lai thây sông giô nôi lên, giao long nhây 
nhôt, giâc bèn tan vô. 

• Nui Soc hay Soc Son côn goi là nui Vê Linh hay nui Phù Ma, nay thuôc huyên Soc Son, 
Hà Nôi, là noi, theo truyên thuyêt, Phù Bông Thiên Vuong vê trôi sau khi phâ giâc An. 
Dên thô Phù Dông Thiên Vuong ngày nay ô dô. 

• Tên "Quy Sa Mon Thiên Vuong" là ghi nhâm tên "Ty Sa Mon Thiên Vuong" trong 
Thiên Uyên Tâp Anh. Phân chu thich vê truyên này trong Thiên Uyên Tâp Anh cô ghi: 

(7) Theo vu tru quan huyên thoai Phât giâo tiêu thùa thï vu tru chia 
làm ba côi, dô là côi cô tham duc, côi cô hïnh tuong, côi không 
hïnh tuong. Côi cô tham duc hay duc giôi lây nui Tu di làm trung 
tâm, va quâ dât chûng ta ô vê phia nam ngon nui ây, tên là Nam 
diêm phù de. Nui dô cô bon tâng. Tâng thû nhât cho dên tâng thû 
ba là chô ô cûa nhûng loài da xoa. Tâng thû tu là chô ô cûa bon vi 
vua trôi hay Tû Thiên Vuong ô tai bon phuong cûa tâng ây, ma vê 
phia bâc thï do vi vua tên Ty Sa mon Thiên Vuong, tûc phiên âm 
cûa chû vaisravâna, cûng goi là Da Vân Thiên Vuong. Cuôi cùng 
trên chôp dînh tu di là côi trôi Tam Thâp Tam Thiên hay cûng goi 
là trôi Dao loi hay Dâu suât, noi ngu tri cûa De Thich. De Thich 
nhu vây theo huyên thoai này cai quân côi Duc giôi. Xem Truong 
a hàm 20 tô 39c. 

• Thiên Uyên Tâp Anh châng nôi gï dên Phù Dông Thiên Vuong câ. 

• Khi ai dô mang truyên này tù Thiên Uyên Tâp Anh vào Vie t Die n U Linh, rôi Doàn 
Vïnh Phûc lai mang tù Viêt Diên U Linh vào Lïnh Nam Chich Quai, thï ta cô thêm doan 
nôi vê Phù Dông Thiên Vuong: "Cô thê rang thân chinh là Dông Thiên Vuong sau khi 
quét sach giâc An, cuôi ngua vê dên chô cây da trên nui Vê Linh. .." (Ghi chû: Dông 
Thiên Vuong là tên khâc cûa Phù Dông Thiên Vuong) 

Câu này cûa Lïnh Nam Chich Quai nôi "cô thê", tûc là suy doan. 

Phù Dông Thiên Vuong là mot vi tuong trôi trong huyên thoai Viêt Nam thôi cô dai, 
châng cô ti Phât giâo nào trong dô. Nhung dên truyên Soc Thiên Vuong này, là truyên vê 



128 



dai su Phât giâo Khuông Viêt, thï ta thây nhu cô su cô gang muôn dông hôa Phù Dông 
Thiên Vuang thành vi thân Ty Sa Mon Thiên Vuang trong vu tru quan Phât giâo. 

Ngay câ tên truyên "Soc Thiên Vuong", vï dên thôf Phù Dông Thiên Vuong ô trên Nui 
Soc, cho nên tên "Soc Thiên Vuong" cô khâ nâng cao làm nguôi ta nghï rang Phù Dônj 
Thiên Vuong trong huyên thoai cô dai chinh là Soc Thiên Vuong thôi dai su Khuông 
Viêt. 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



129 



Truyên ba vi Phu nhân ù cira Kiên 




Théo sâch Bân truyên, thï phu nhân ho Triêu, là công chûa cûa nuôc Nam Tông (1). Nhà 
cô ba me con, phu nhân là nguoi con gai ût. Nâm Thiêu Bâo (2) thû nhât dôi vua Trân 
Nhân Tông, vua Doan Tông nhà Nam Tông phiêu dat ô vùng bien, sinh bênh ma chêt. 
Thùa tuông là Vân Thiên Tuông (3) cùng Luc Tu Phu va tuông quân Truong Thê Kiêt 
lâp em vua Doan Tông là Binh lên ngôi. Sau dô không bao lâu, Thiên Tuông thua trân, bi 
bât dua lên phuong Bac. Tuông Truong Thê Kiêt dùng thuyên dua vua toi Nhai Son bi 
tuông nhà Nguyên là Truong Hoâng Pham (4) don dânh.Quân Tông thua to. Luc Tu Phu 
ôm vua nhây xuông bien. Thê Kiêt cûng bi chêt duôi. 

Tuông sï nhà Tông bi chêt duôi dên hon muôi van nguoi. Ba me con phu nhân ôm mot 
vân thuyên trôi dat dên bô bien chùa Kiêu Thiên Phât, dôi khât khôn khô không cô noi 
trû ngu. Su trên chùa thây thuong xôt, dem thûc an cho an uông. Duoc khoâng hon mot 
thâng, co thê lành lân nhu cù, dung nhan trông dep de. Su trong chùa thây vây dông long 
ta dâm. Nûa dêm, su toi dinh ép thông dâm, nhung phu nhân giù tiêt mot mue eu tuyêt. 
Vï thê su hôi hân, xâu hô nên nhây xuông bien ma chêt. Phu nhân cùng con dûng bên bô 
bien nôi rang: "Me con ta nhô su nuôi duông ma duoc sông sot, bây giô su muôn cuông 
hiêp ta, ta vï giù tiêt thâo nên su chêt vï ta, vây ta cûng châng nên sông làm gï", rôi lao 
mïnh xuông bien. Hai nguoi con gai cûng nhây theo ma chêt. Thi thê cûa ba nguoi trôi 
dat va tâp vào cûa Kiên (Kiên hâi mon) thuôc phû diên Châu nuôc ta. Dân chûng trong 
vùng thây thi thê nguyên ven nôi rang: "Tù nuôc ho toi dây không biêt xa mây ngàn dâm, 
duông bien hiêm nghèo nhu vây, ma âo quân mât mày con giông y nhu lue con sông". Ai 
nây dêu câm thây kinh di, dêu cho là thân linh bèn cùng nhau dem xâc di chôn cât. Tù dô, 
thuyên bè qua lai noi dây, hê gâp sông giô nguy câp ma thành tâm câu khân thï lai bïnh 
yen ngay. 

Thôi Trân Anh Tông (5) di chinh phat phuong Nam, dùng thuyên ô cûa Kiên, dêm dên 
mông thây thân nû dên khôc lôc nôi rang: "Thiêp là cung phi nhà Triêu nuôc Tông, bi 



130 



giâc duôi, gâp sông giô trôi dat tài dây, Thugng de dà sac phong cho làm thân giû bien dà 
lâu rôi. Nay nhà vua dem quân tai dây, thân nguyên giûp sue lâp công". Vua tînh dây hôi 
bô lào trong vùng mai biêt chuyên, bèn cho cûng tê rôi mai xuât quân lên duàng. Luc ây, 
bien trà nên lâng yen. Sau vua thâng trân trà vê, sai quan lai dên lâp dên cûng tê thuàng 
xuyên. 

Vua Le Thânh Tông (6) di chinh phat phuang Nam, ngang qua cûa Kiên, dich thân cûng 
tê, sau thâng trân trà vê cô phong sâc thuàng công. Dên bây già, côn thây cô nhiêu dên 
thà bên cûa bien thà cûng. Dây là phûc thân à Nam hâi, rât linh thiêng, nguài trân tue 
không biêt tai chuyên ma cuài chê thân linh thï thât là sai lac vô cûng, phâi sûa dôi lai 
cho dûng, dung cà nêu ghi rô là thân linh chinh truc vây. 

Chu thich: 

1) Nam Tông (M5fc, 1 127-1279) là mot thài dai cûa Trung Quôc tù nàm 1 127 dên 1279, 
lâp kinh dô à Hàng Châu (fàîMi). 

2) Thiêu Bâo $815 là niên hiêu cûa vua Trân Nhân Tông trong câc nâm Ky Mâo (1279) 
dén nâm ÂtDâu (1285). 

3) Vàn Thiên Tuàng là Thùa Tuàng nhà Nam Tông dài Tông Doan Tông, lue bé tên Vân 
Ton, tu Thiên Tuàng (^fë), sau dôi thành Tông Thuy va cô tu là Ly Thiên, hiêu Vân 
San. Vân Thiên Tuàng là mot trong nhûng nhà vân hoc nôi tiêng cûa Trung Qu ôc xua. 

4) Truang Hoâng Pham: Danh tuàng cûa nhà Nguyên, là nguài diêt nhà Nam Tông. 

5) Vua Trân Anh Tông à ngôi tù nâm Quy Ty (1293) dên nâm Giâp Dân (1314). 

6) Vua Le Thânh Tông à ngôi tù nâm Canh Thïn (1460) dên nâm Dinh Ty (1497). 
(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

• Dây là mot truyên khâ la vï truyê n kê nhu là câc nhân vât cô thât trong lich sû-Tông 
Doan Tông, Trân Nhân Tông, Trân Anh Tông, v.v. . .-va nhûng dû kiên lich sû-quân 
Nguyên Mông diêt Nam Tông- nhung moi nhân vât chinh dêu chêt hêt. Va châng cô 
câch nào kiêm chûng thât hu. Trong truyên cûng không hê cô giâi thich vï sao ma cô 
nguài biêt chuyên de viêt lai. 

Han nûa, tïnh tiêt nghe không thât. Mot vi su muôn thông dâm vài mot phu nû, bi nàng 
tù chôi, hôm sau vi su tu tû. Ngay câ tu tù vï hôi hân cûng rât khô hiêu. 



131 



S au dô nguôi phu nû va câ hai nguôi con cûng theo nhà su tu tû. Dû cô giâi thîch thê nào 
thï câc tïnh tiêt này nghe rât không thât, nêu lây theo câch suy nghï bïnh thuong cûa con 
nguôd ma xét doân (trù khi, Triêu phu nhân dà quâ chân dôi vï chông dà chêt va nuôc non 
dà mât. Nhung truyên không nôi thê.) 

Va tac giâ, hay mot trong câc tâc giâ, thây duoc dieu khô tin dô nên cuôi truyên phâi viêt: 
"Bây là phûc thân à Nam hâi, rât linh thiêng, nguôi trân tue không biêt toi chuyên ma 
cuôi chê thân linh thï thât là sai lac vô cùng." 

• Vào dâu thôi nhà Trân, Phât giâo rât cuong thinh. Trân Nhân Tông sau khi truyên ngôi 
cho con, di tu va trô thành Thiên tô cûa Thiên phâi Truc Lâm con ton tai cho dên ngày 
nay (Truc Lâm Thiên Viên à Lâm Dông do HT Thich Thanh Tù tru tri). 

• Truyên này hïnh nhu vë ra canh tranh giûa Phât giâo va Nho giâo, tûc là Không giâo 
cûa Trung quôc. 

Nho giâo thôi Tông, con goi là Tông Nho là loai Không giâo dà bi thoâi hôa rât nhiêu, 
cûng ngâc, vô hôn, va âp bûc. Không giâo nguyên thûy moi Không Tû, lây Nhân va 
Trung Dung làm chû rât uyên chuyên va thâm sâu. Dên doi Hân, goi là Hân Nho, thï 
thành quôc giâo phuc vu giai câp thông tri-vua là thiên tû, thay trôi tri dân. Dên doi Tông, 
thï hâu nhu không con tinh thân ma chî là mot loat câc tue le cô hû âp bûc, nhu là tue 
chông chêt thï cû ôf vây nuôi con, không kê moi co khô cûa nguoi phu nû gôa chông phâi 
mot mïnh nuôi con. 

• Xâu hô (hay hôi loi) ma tu tû, là tu tuông cûa Nho gia. Tu tû de rûa nhuc, hay rûa toi, 
rûa danh (rûa tên tuôi). Dô không phâi là truyên thông Phât giâo. Trong Phât giâo, nêu 
sâm hôi thï thành tâm sâm hôi, làm viêc thiên de chuôc toi, không chay trôn trâch nhiêm 
bâng tu tû, va diêm chinh là cô gang giâc ngô, tûc là hiêu duoc va sông duoc duoc tinh 
yêu cûa Phât phâp, de tu giâi thoât khôi moi toi loi. Cho nên nôi là su tu tû, dà khô tin 
theo ly le nhân gian, ma con lai không phâi là truyên thông Phât giâo. 

• Chông chêt thï giû tiêt hanh bâng moi giâ, kê câ chêt theo chông. Dây là truyên thông 
"tiêt hanh khâ phong" ("duc hanh cûng rân dâng phong thuông") cûa Nho gia. Chông 
chét thï "thû tiét tho chong". 

• Câu truyên la này cô vê nhu muôn bôi bac nhà Phât — nhâc dên thiên tô Truc Lâm, kê 
truyên vi su muôn thông dâm vôi phu nû không duoc bèn tu tû-và de cao truyên thông 
"tiêt hanh khâ phong" cûng nhu giâ tri thân thânh cûa nô — nguoi phu nû tiêt hanh duoc 
thuong de phong thân. Y niêm thuong de phong thân là y niêm cûa Nho gia, nhung 
không phâi là vân hôa Phât giâo. 

• Truyên này cô thê là mot phân ûng chông lai khuynh huong thiên Phât giâo rât manh 
cûa nhà Trân. 

(Trân Dînh Hoành bïnh) 



132 



Truyên thân Vircng khî Long Dô 




Dên Bach Ma thà thân Long Dô, Quân Hoàn Kiêm, Hà Nôi 



Thân chînh là thân Vuong khî Long Dô (1). Xua, khi Cao Bien dên chiêm nuôc Nam, 
vùa xây xong thành Bai La. Mot nom, Bien ra chai cûa Dông, bông thây mây mù vân vu, 
mây ngû sac dùn lên rue rà sang lôa. Giùa dam mây cô mot nguôi mâc âo màu, trang sue 
la lùng, cuôi con rông dô, tay câm thé vàng, bay luon trong mây mot lue lâu rôi bien mât. 
Bien kinh ngac cho là linh qui, dinh dung dàn de yêm dâo. Dêm ây, Bien mo thây thân 
dên bâo rang: "Nguoi cho nghi ngô, ta không phâi là yêu khi, ma là thân Vuong khi Long 
Dô dây. Nhà nguoi moi xây xong thành nên ta dên xem dây thôi". 

Hôm sau tînh dây, Bien than rang: "Chûng ta không hàng phuc duoe nguoi phuong xa 
hay sao? Sao lai de cho ma qui bên ngoài nhôm ngô, dây là diêm châng lành? Xin cho lâp 
dàn, làm nên hïnh nom, dùng sât nâng ngàn cân làm bùa de yêm trù!". Bien cho là phâi, 
lien cho làm bùa de yêm thân. Dên hôm sau, trôi dât toi sâm, giô mua ào at, bùa sât tan 
tành bien thành tro bui. Bien câ sa than rang: "Châc là ta phâi trô vê phuong Bac rôi". 
Mot thôi gian sau, quâ nhiên Bien bi triêu vê Bac. Dân chûng cho là linh di, làm dên de 
thô thân ô canh cho Kinh su 

Sau này, vua Ly Thâi Tô xây dung kinh dô, nâm mo thây thân dên chue mùng.Vua nôi: 
"Thân cô giù duoe huong hôa tram nâm không?". Thân trâ loi :"Chî mong phûc nuôc 
kéo dài ûc van nâm thï thân duoe huong huong hôa trâm nâm". Tînh dây, vua cho lây dô 
tê le tê thân va phong làm "Thâng Long Thành Hoàng dai vuong". Cô lue giô bâo nôi lên, 
nhà cûa dêu hu hông, nhung dên vân dûng vûng vàng, nên Vua lai phong thân làm 
"Minh Huong dai vuong". Moi khi cô le don xuân, Vua dêu dên cûng ô dên này. Dên dôi 
Trân, nhiêu lân xây ra hôa hoan, nhung dên vân không bi chây. Dai su Trân Quang Khâi 
cô bài tho (2) nhu sau. 

Xua nghe hiên hâch nôi uy linh , 
Nay biêt qui ta âêu khiêp kinh 



133 



Lûa chây ba phen dên vân dô , 
Bâo giông mot trân cita con nguyên 
Trô tay chê ngu ngàn gian tac 
Vân khi tiêu trù tram van binh , 
Cûi nguyên danh uy vong giac Bac , 
Non sông lien duçc cânh thanh bînh. 

(Truyên này viêt theo sâch Su ky cûa Dô Thiên) 

Chu thich: 

1) Xem truyên sông Tô Lien, cô sâch viêt là Long Dô 

2) Nguyên vân bài tha cûa Trân Quang Khâi (1241-1294) nhu sau: 

Tîch vân hâch trac dai vuong linh 
Kim nhât phuong tri qui ââm kinh 
Hôa ngu tam thiêu duyên bât câp 
Phong loi nhât trân phiên nan khuynh 
Chî huy âàn âp chu gian chûng 
Hô hâp tiêu trù bâch van binh 
Phuc nguyên du uy thôi Bâc khâu 
Don linh vil tru yen nhiên thanh 

(Nguyên Hùu Vinh dich) 

Binh: 

• Dây là truyên vê eu già Tô Lien, cô công vôi dân nên sau khi chêt duoe phong làm 
Long Dô Thân cùa vùng La thành, sau dôi là Thâng Long, Hà Nôi ngày nay. Xin xem 
Truyên sông Tô Ljch . 

• Ngày nay Dên Bach Ma, nâm ô dia chî 76 phô Hàng Buôm, phuông Hàng Buôm, quân 
Hoàn Kiêm, Hà Nôi, là noi thô Thân Long Dô. 

Theo truyên thuyêt , Dên Bach Ma duoe xây dung tù thê ky thû 9 de thô thân Long Dô 
(Rôn Rông)- vi thân gôc cûa Hà Nôi cô. Nâm 1010, khi Ly Thâi Tô dôi dô tù Hoa Lu ra 
Thâng Long, dinh dâp thành nhung nhiêu lân thành dâp lên lai bi sup dô. Vua cho nguôi 
câu khân ô dên thô thân Long Dô thï thây mot con ngua trâng tù dên di ra. Vua lân theo 
vêt chân ngua, vè dô an xây thành, thành moi dûng vùng. Thân duoe vua Ly Thâi Tô 
phong làm Thành hoàng cûa kinh thành Thâng Long. 

Vân bia hiên con ô dên cho biêt, dên Bach Ma duoe tu bô lôn vào dôi Le Chînh Hôa 
(1680-1705), dên nâm Minh Mênh thû 20 (1839) lai duoe tu bô thêm: sûa lai dên, dung 
riêng vân chî, xây Phuong dïnh, qui mô ngày càng rông râi. 



134 



• Dên Bach Ma là mot trong Thâng Long Tû Trân , bon dên trân giû bon cûa Dông Tây 
Nam Bac cûa thành Thâng Long: 

- Trân Dông: dên Bach Ma (phô Hàng Buôm) thô thân Long Dô - thành hoàng Hà Nôi. 

- Trân Tây: dên Voi Phuc (hiên nâm trong khuôn viên Công viên Thû Le) thà Linh Lang 

- mot hoàng tû thôi nhà Ly. 

- Trân Nam: dên Kim Lien, truôc dây thuôc phuong Kim Hoa, sau thuôc phuong Dông 
Tac, huyên Tho Xuong, phû Hoài Duc (nay là phuông Phuong Lien, Dông Da, Hà Nôi), 
thô Cao Son Dai Vuong. 

- Trân Bac: dên Quân Thânh (cuôi duông Thanh Niên) thô Huyên Thiên Trân Vu. 
(Trân Dïnh Hoành binh) 



135 



Truyên thân nui Minh Chu Dông Cô 




Dên Dông Cô, huyên Yen Dinh, Thanh Hôa 

Theo truyên Bâo Cuc thï thân là Minh Chû Chiêu Câm Linh Thân Duc Bai Vuang, vôn 
là thân nui Dông Cô. Nui này ô xâ Dan Ne Thugng, huyên Yen Dinh. 

Xua, Vua Ly Thâi Tông di dânh Chiêm thành, dên dông quân ô Truông Yen, canh ba 
dêm dô nâm ma thây mot di nhân, mac nhung phuc nôi vôi Vua Thâi Tông rang: "Thân 
là thân nui Dông Cô, nghe Vua di dânh phuang Nam xin theo Vua de lâp chien công". 
Vua trong giâc ma cho phép thân di theo. Dep xong Chiêm thành,Vua khâi hoàn vê kinh 
dô, rôi ra lênh cho quân thân dung dên thô ô chùa Tù Ân.bên trâi bô sông ô Kinh su. Khi 
Thâi Tô bâng hà, Thâi Tông theo di chiêu lên ngôi. Dêm ây, ngài ma thây thân dên nôi 
vôi minh rang: "Ba nguôi em là Duc Thanh Vuang, Dông Chinh Vuang va Vu Duc 
Vuang âm muu làm phân". Sang sôm hôm sau, ba Vuang dâ phuc binh ô trong Long 
thành, tien công dên câc cûa thành. Thâi Tông sai Le Phung Hiêu dem quân chông giù 
(1). 

Phung Hiêu vôn nguôi Na San, huyên Thanh Hôa, nguôi cao 7 thuôc, râu ria râm rap, 
suc manh phi thuông. Thôi côn bé, cô nguôi ô giâp Luang Giang mugn suc ông de dânh 
nhau vôi nguôi khâc. Ông lien nhô cây, bât câ rê lên nên dôi phuang khiêp sa. Luc ba 
vuang làm phân, Le Phung Hiêu vâng mê nh mô cûa thành, rut kiêm dên chô cûa Quâng 
Phuc va thét Ion: "Dông Chinh, Vô Duc nhôm ngô ngôi vua, coi thuông vua mai, vong 
an, bôi nghïa, Phung Hiêu toi xin lây dâu câc ông dâng nôp!". Rôi xông thâng vào chém 
chêt Vu Duc Vuang. Dông Chinh va Duc Thanh sa hâi bô chay, bon tay chân dêu tan tâc. 
Nôi loan dep yen, y nhu thân dâ bâo mông trg giûp. Thâi Tông lien phong cho thân làm 
"Thiên ha Minh Chû". Moi nâm dên ngày mông 4, thâng 4 nhà vua hôi hop trâm quan 
làm le thê ô dên thân. Nôi dung loi thê nhu sau: "Làm bê toi ma bât trung thï se bi thân 
giêt chêt". Tù dây, thân dugc dân chûng huang khôi hâng ngày. 

Côn nhu Le Phung Hiêu cô công dep yen nôi loan, Ly Thâi Tông sâc phong thuông công: 
"Trung nghïa, anh dûng vugt xa Kinh Duc dôi Duông" (2). Vê sau, ông lai theo vua di 
dânh Chiêm Thành, cô nhiêu công tich to Ion, nûc tiêng xa gân. Khi ông mât, dugc dung 
dên thô phung. Câc dôi sau cùng phong tâng tuôc Vuang. 



136 



Chu thich: 

1) Viêt Su Luge chép rang: "Vua Ly Thâi Tông hûy là Duc Chânh, tên là Phât Ma (52-3), 
con truông cûa vua Thâi Tô, me nguôi ho Le. Thâi Tô lên ngôi phong Phât Ma làm Khai 
Thiên Bai Vuang va lâp làm Thâi tû. Nâm Thuân Thiên thû 1 1 (1020) Thâi tû cô công di 
dep yen duge câc bon giâc rg. Ly Thâi Tô mât, quân thân vâng theo di chiêu, dên cung 
Long Duc moi Thâi Tû lên ngôi. Luc bây giô Duc Thânh Vuong, Vô Duc Vuong dêu 
dem binh mai phuc ô ngoài cûa Quâng Phûc muôn dânh lén. Vua tû cûa Tuông Phù vào 
dên diên Càn Nguyên, binh ô ba phû kéo dên dânh rât gâp. Vua sai Nguyên Nhân Nghïa 
chông eu, quân cûa ba phû thât bai, Vô Duc Vuong bi Le Phung Hiêu giêt chêt. Trong 
ngày ây, vua lên ngôi truôc linh cûu vua Thâi Tô, ha lênh dai xâ tù toi, dôi niên hiêu, lây 
nâm Thuân Thiên thû 19 (1028) là nâm dâu hiêu Thiên Thành. Quân thân dâng ton hiêu 
là: "Khai Thiên Thông Vân Ton Dao Quy Duc Thânh Vân Quâng Vô Sùng Nhân Thugng 
Thiên Chinh Ly Dân An Thân Phù Long Hiên Thê Nguyên Ngu Cuc Ûc Tuê Công Cao 
Ûng Chân Bûu Lich Thông Nguyên Chi Âo Hung Long Dai Dinh Thông Minh Tù Hiêu 
Hoàng De". (Nguyên Hûu Vinh dich). 

2) Kinh Duc: tûc Uy Tri Cung (585-658), danh tuông thôi mat Tùy, so Duông, tên là 
Cung, tên chû là Kinh Duc. Khi Ly Thê Dân (sau này là Duông Thâi Tông) bi vây khôn, 
Kinh Duc lieu mïnh cûu giûp chay thoât. Tù dô Kinh Duc trô thành bô ha mât thiêt cûa 
Ly Thê Dân. 




Dên Dông Cô, quân Tây Hô, Hà Nôi 



• Dông Cô là Trông Dông-cô là trông, va thân Dông Cô chinh là thân Trông Dông, biêu 
tugng cûa nên vân hôa trông dông Dông Son thôi cô dai. 

• Ngày nay ta cô 2 Dên Dông Cô- môt ô xâ Yen Tho, huyên Yen Dinh, Thanh Hôa ; va 
mot nâm ô ven bô nam Hô Tây, phuông Buôi, quân Tây Hô, Hà Nôi , phù hgp vôi câu 
truyên vê Ly Thâi Tông gâp thân lân dâu ô làng Dan Ne, huyên Yen Dinh va lân sau ô 
kinh thành Thâng Long. 



137 



• Vây thï, thân Dông Cô, biêu tugng van hôa trông dông thôi cô dai, dên dôi Ly Thâi 
Tông dugc bien thành thân phuc vu chê do quân chû, dugc dat tên là "Thiên ha minh 
chû" sau khi vua dà dep dugc nôi loan cûa ba vuang va vua thành minh chû, va le hôi 
hàng nâm tai dên thân là de moi nguoi thê "Làm bê toi ma bât trung thï se bi thân giêt 
chét." 

• Ngày nay ta dân chû, dân không côn là bê toi ma là chû dât nuoc, va quan chue là bây 
toi cûa dân, cô le quan chue nên lâp lai loi thê này hàng nâm dôi vôi dân. 

Dây là vân hôa day nguoi ta biêt ton kinh va trung thành vôi chû, nên khuyên khich quan 
chue tuyên thê hàng nâm vôi dân. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



138 



Truyên thân Hâu Thô 









' if \ 






+^t 



- i 




BBSMBsnnam 

Bàn thà giîta trài, câo Hoàng Thiên Hâu Thô, Phât Giâo Hôa Hâo 



Théo truyên Bâo Cuc thï thân vôn là thân trài dât cûa nuôc Nam. Khi xua khi vua Ly 
Thânh Tông di dânh Chiêm thành trô vê dên cûa bien bông gâp mua to, giô lôn, sông trào 
cuôn cuôn dâng cao nhu nui, thuyên ngu, thuyên trân dêu không di dugc, phâi dâu ô bên 
bô. Dêm ây, vua nâm ma thây mot nguôi con gai trang phuc thanh dam, quân hông, diêm 
tô thanh lich, buôc lên thuyên ngu tâu rang: "Thiêp là tinh cûa dât dai nuac Nam, dugc 
thâc vào khûc gô dâ lâu rôi. Nay, gâp vua di dânh giâc, xin theo quân vua de lâp chien 
công". Nôi xong thï di mât. Vua tinh giâc, kê chuyên này vôi ta hûu va câc bô lâo. 

Cô nhà su là Tâng Thông tên là Huê Sinh nôi: "Vi thân này thâc vào khûc gô thï cô thê 
tïm dugc". Thê là vua sai câc quân di tïm, phât hiên khûc gô dâu tua hïnh nguôi nhu Vua 
dâ gâp trong mông.Vua sai dât lên dâu thuyên, thâp huang làm le câu dâo, phong hiêu là 
"Thân bà Hâu Thô". Trong giây lât, sông im, giô lâng, thuyên bè di lai dugc, không côn 
sông vô ï âm. 

Phâ xong Chiêm Thành, Vua khâi hoàn, dên chô cû, cho dung dên thô. Lât sau sông giô 
lai cuôn cuôn nhu xua. Huê Sinh tâu: "Bô là thân không muôn ô mai nai bô cât hêo lânh, 
xin dua thân vê kinh thï se yen lành'Wua nghe loi, sông giô lai lâng im. 

Vê toi kinh su, vua sai dung dên thô ô làng Yen Lâng. Dên linh thiêng, ai ngao man dêu 
bi thân phat. 

Dên dôi Trân Anh Tông, gâp lue han hân, Vua sai dung dàn câu dâo, nâm mo thây thân 
nôi rang: "Thân Câu Mang dên này cô thê làm mua làm giô". Vua tinh dây, sai quan Hûu 
Ty dên tê ô dên. Quâ nhiên, trôi dô con mua nhu trût nuôc.Vua thây vây, sâc phong thân 



139 



là "Thân bà Hâu Thô". Câc dôi sau cûng nhiêu lân Vua sac phong cho thân vï công lao 
dôi vôd dân. 

(Nguyên Hîtu Vinh dich) 

Binh: 

• Chûng ta thuông nôi "Hoàng thiên hâu thô", vua trôi me dât. Dây cûng là tù trong triêt 
ly âm duang ma ra — cha duang me âm, cha trôi me dât. . . Trôd dât di chung vôd nhau, âm 
duang di chung vôi nhau, là cha me cûa muôn loài. Cho nên dân ta thô Trài Dât (tù dô ta 
cô tue bânh dây bânh chung). 

• Va me là dât cho nên me gân vôi ta hon cha trôd xa thâm. Thô me, thô Hâu Thô, là ton 
thô su bâo boc thuong yêu cûa me dôi vôi chûng ta, va gia dïnh, DAT nuôc chûng ta. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



140 



Truyên Vuôt Rông trir giac 




Dïnh Phû Sa, Cûa Thân Phù, Ninh Bînh, thà Triêu Quang Phuc 



(Tuong tu truyên Rùa vàng, tai huyên Dông Yen cô dâm Nhât Trach, Triêu Quang Phuc 
mât cô miêu Triêu Vie t Vuang ô xâ Dôc Bô, huyên Bai Yen) 

Théo truyên dôi Ngô trong sâch Su Ky thï Vua ho Ly, tên Phât Tû, là tuong cô cùng ho 
vôi vua Ly Nam De ô huyên Thâi Bïnh (1), cô ky tài, nhung vê duong làm quan thï 
không duoc hanh thông. 

Cô nguôi tên là Tinh Thiêu, giôi vê vân chuong. Quan bô Lai cûa nhà Luong là Sâi Ton 
cho Thiêu làm Quâng Duong Mon lang. Thiêu lây làm nhuc, bô vê làng, theo Bi (1) muu 
dây viêc binh. Gâp lue Thû su Tiêu Tu hà khâc tàn bao, Bi cùng vôi câc nhân sï hào kiêt 
khôi nghïa, nôi lên dânh duôi Tiêu Tu. Lai cô quân Lâm Ap vào cuôp phâ Nhât Nam, Bi 
cho tuong là Pham Tu dânh tan ô Cûu Duc. Xong lên ngôi làm vua, xung là Nam Viêt 
De, lây niên hiêu là Thiên Duc, dât quôc hiêu là Van Xuân. Làm vua duoc 8 nâm thï mât. 

Luc dô, Viêt Vuong Triêu Quang Phuc, nguôi huyên Diên Châu, là tuong cù cûa Tien Ly 
Nam De. O Chu Diên cô mot dâm lây, chu vi rông Ion không biêt bao nhiêu ma kê. Sau 
khi Bi mât, Vuong câm 30 ngàn quân, dông giù ô trong dâm này (tue goi là dâm Nhât Da 
(dâm Mot Dêm)). Duoc mot nâm, Vuong cûng quây, câu dâo thï duoc mot thân nhân trao 
cho Vuong mot câi vuôt rông, bâo cài lên mû chien, dânh toi dâu, giâc se tan toi dô, giêt 
duoc tuong nhà Luong là Duong San, quân Luong tan tac chay vê nuôc. Quang Phuc 
chiêm thành Long Bien, tu xung là Viêt Nam Quôc Vuong, chia dât ra làm dôi. Nam De 
(2) giû thành Ô Diên. 

Con trai cûa Nam De là Nhâ Lang câu hôn va cuôi duoc Câo Nuong là con gai cûa Triêu 
Viêt Vuong. Nhà Lang thuông nôi vôi Câo Nuong rang: ""Hai cha chûng ta xua là thù 
dich, nay thành sui gia, thât là tôt dep". Nhâ Lang lai hôi: "Cha nàng cô phép gï ma dânh 
lui duoc quân sï cûa cha toi?". Câo Nuong không hiêu âm muu cûa Nhâ Lang, ngâm lây 
mû chien va vuôt Rông cho chông xem. Nhâ Lang bi mât thay vuôt khâc, rôi nôi vôi Câo 



141 



Nuang rang: "Toi nay dem vê quy thuân cha nàng nhiêu nai. Là sau này, cô chuyên binh 
dao xây ra, cha nàng không thâng nôi bô chay, thï nàng hây mâc chiêc âo long ngông này, 
râc long xuông duông, thï ta se biêt ma tïm gâp". Nam De cât quân dânh Triêu Vuang, 
Vuang dôc quân, dôi mû dûng chô, nhung không eu nôi. Triêu Vuang biêt dâ dên thê 
cùng, lien dem Câo Nuang chay vê phuang Nam. Binh linh cûa Nam De duôi theo rât 
gâp, Vuang bèn than Ion rang: "Thân vuôt Rông ô dâu, sao không dên giûp ta". Bông 
thây thân vuôt Rông hiên lên bâo rang: "Kê râc long ngông làm dâu dân duông, chinh là 
giâc dây". Vuang lien lây kiêm chém chêt Câo Nuang, xâc nàng de trôi giat trên sông!. 
Vuang cuài ngua chay thâng dên cûa bien Dai Nha, thây rông vàng ngân nuôc bien ra 
làm hai, làm duông cho Vuang di xuông bien. Nam De duôi toi, không biêt hai cha con 
Vuang di dâu, bèn dem quân trô vê. 

Triêu Vuang ô ngôi duac 23 nâm. Dân chûng sau thây linh di, lien cho dung dên thô ô 
cûa bien Dai Nha. Ly Nam De trô lai Loa thành va thành Bâc Ninh, phong cho con trai 
cûa nguôi anh làm Thâi Binh Hâu, dông giû thành Long Bien; phong cho dai tuong quân 
Ly Tân Trang làm An Ninh Hâu, cho giû thành Ô Diên. Ly Nam De ô ngôi duge 32 nâm. 
Uy danh chân dông dên phuang Bâc, sau bi tuong nhà Tuy là Luu Phuang die t. Nguôi 
dôi sau lâp dên, thô Nam De ô cûa bien Tiêu Nha, nôi là de dôi vôi dên thô Triêu Viêt 
Vuang ô cûa bien Dai Nha. 



Chu thich: 

1) Su ta goi thôi này là nhà Tien Ly, Tien Ly Nam De, vua ho Ly tên Bi, cô nguôi doc là 
Bon ($*). 

2) Nam De: Tûc Ly Nam De, là Ly Phât Tû, tuong cû va cùng ho vôi Tien Ly Nam De 
LyBi. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



Binh: 

• Théo truyên thuyêt, Dâm Da Trach nai Triêu Quang Phuc làm cân cû khâng chien 
chông quân Luang (Trung quôc), cûng chinh là Dâm Nhât Da do Tien Dung va Chû 
Dông Tû làm ra. 

• Truyên cûa Nhâ Lang va Câo Nuang rô là "dao vân" cûa truyên Trong Thûy My Châu 
dên tùng chi tiêt nhô-công chûa giû bi mât quôc gia, phô ma là giân diêp cûa bên kia, 
công chûa dùng âo long ngông dua duông, thân cho vua biêt công chûa chinh là kè thù, 
vua cha giêt công chûa. . . 



142 



• Câc tuang dùng binh dânh nhau, va dùng kê de hai nhau — Triêu Quang Phuc tin Ly 
Phât Tû dên mue kêt thông gia va cho Nhà Lang à rê. Buang nhiên con rê trong nhà thï 
se biêt hêt bî mât phông thû va chien luge quân su. Nêu con rê ma phân thï chî cô duàng 
chêt, dây là nuôi ong tay âo, ngû chung vai kê thù. Làm tuang thï phâi biêt chuyên này. 

Sao lai eu nhâm câc cô con gâi vô toi va ma dô toi cho câi dai cûa mïnh? Vân hôa này rât 
phi ly va âp bûc. 

(Trân Dînh Hoành bînh) 



143 



w 

Truyên Phùng Bô Câi Dai Virotig 




Tuçng Phùng Hung trong âên thà à thon Cam Lâm, xâ Duùng Lâm, thi xâ San Tây, Hà 
Nôi 



(Tue nôi rang Bô là Cha, Câi là Me, do vây cô tên là Bô Câi. Miêu nay ô phuông Quâng 
Bô, huyên Tù Liêm) 

Dai Vuong ho Phùng,tên Hung (1), nguôi xâ Duông Lâm, Giao Châu, lâm Tù truông dân 
Man, hiêu là Ly Lang, giàu cô, nguôi rât khôe manh, cô thê bê sùng trâu, dânh nhau vôi 
cop dû. Cô nguôi em trai tên Hâi, manh khoê hon nguôi, cô thê nâng 10 hôc dâ nâng 
ngàn cân! Chèo thuyên di duoe hon 10 mây dâm. Dân trong câc bô lac, ai ai cùng dêu 
kinh so. 

Nâm Dai Lich (2), dôi Duông, Giao Chî loan lac, Vuong cùng vôi em câm dâu dân 
chûng câc âp lân cân nôi lên. Hung dôi tên là Cu Lâo, em trai tên Hâi cùng dôi tên là Cu 
Luc. Hung tu xung là Dô Bâo, câc tù truông vùng Duông Lâm va Phong Châu dêu theo 
vê vôi Hung, tên tuôi chân dông mot thôi. Luc dô, viên quan Dô Hô vùng Duông Lâm là 
Cao Chinh Trung (3), vï dânh không thâng nôi, lo lâng, phân uât, phât bênh lô loét ma 
chêt. Hung chiêm eu dô phû, cai tri dât nuôc duoe 17 nâm thï mât. Quân linh muôn ton 
Hâi lên thay, nhung quan Bô Phâ Sâc là Mânh Kiên không chiu nghe theo nên moi nguôi 
ton con trai cûa Hung là An lên làm quan dâu trong dô phû de lâm yen long dân chûng. 
Hâi vï thê trânh xa Phâ Sâc, di vào vùng dông Châu Nham, sau không biêt di dâu. 



144 



An ton cha là Hung làm Bô Câi Bai Vuong. Nguôi dân goi cha là "Bô", goi me là "Câi", 
do vây cô tên là Bô Câi. Lâp dên thô Hung duac 3 nâm, Duông Duc Tông sai Triêu 
Xuang làm An Nam Dô Hô. Xuang cho nguài dên du hàng, An dem quân ra hàng theo 
vê vôi Xuang. Tù dô quân cûa ho Phùng tan râ, Hung thï cùng dâ chêt, nhung Vuong rât 
linh hiên. Dân chûng cho là dâ hiên thân, bèn dung dên ô phîa tây phû dô hô de thô 
phung. Moi viêc câu xin dêu rât linh ûng, khôi huong không dût. 

Chu thich: 

1) Phùng Hung MM (? - 802) là thû lïnh câm dâu cuôc khôi nghïa chông lai su thông tri 

cûa nhà Duông, duôi duoc nguôi phuong Bâc va câm quyên cai tri mot thôi gian, con là 
Phùng An lên thay. 

2) Dai Lich là niên hiêu vua Duông Dai Tông tù nâm 766 dên 779. 

3) Câc bô su dêu ghi là Cao Chinh Bïnh. 
(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

• Diêm dâng chu ô dây là tù "dân Man". Dô là tù nguôi Hân dùng cho dân bân xù, tùc 
dân Viêt. Tai sao nguôi Viêt lai tu goi mïnh là "dân Man" (nêu ta châp nhân giâ thuyêt 
mac nhiên là truyên này do nguôi Viêt viêt) ? 

• Câu truyên cô vê nhu là mot cuôc nôi loan chông lai quan Dô Hô Cao Chînh Bïnh (viêt 
là Cao chinh Trung trong truyên). Dên khi cô quan Dô Hô khâc dên thï hàng ngay. Mac 
dû hai viêc xây ra ô hai dôi khâc nhau — Phùng Hung va con là Phùng An-nhung nêu 
xem câ hai dôi là mot tông thê, thï cuôc nôi loan này hïnh nhu không do tinh thân quôc 
gia dôc lâp ma chî là mot cuôc nôi loan chông mot vi quan bât công. 

• Ngày nay vân con dên thô Phùng Hung tai que huong ông, " làng cô Duông Lâm " (làng 
Cam Lâm, xâ Duông Lâm thi xâ Son Tây), Hà Nôi. 

(Trân Dînh Hoành bïnh) 



145 



Truyên hai bà Trinh Linh ho Trimg 




Dên thà Hai Bà Trung à huyên Mê Linh, Hà Nôi 

(Miêu nay ô cûa sông Hat, huyên Phûc Lôc) 

Théo truyên Hai bà Trang trong sâch Su Ky thï hai bà ho Trang, chi tên Trâc, em tên Nhi, 
nguoi làng Mê Linh huyên Phong Châu, là con gai cûa Hùng tuông 6 Giao Châu. Xua, 
chi gâ cho Thi Sâch ô huyên Ô Diên. Hai bà tinh tïnh dûng câm, giôi vê sâch luge, cô suc 
giâi quyêt moi viêc. Luc dô, Thû Su Giao Châu là Tô Binh tham tàn, bao nguoe, dân 
chûng khôn khô vô cùng. Nguoi chi tûc giân, cùng em là tên Nhi dây quân nôi lên dânh 
duôi Binh, chiêm eu Giao Châu. Câc huyên Cûu Chân, Nhât Nam va Hop Phô dêu theo 
vê vôi hai bà, chiêm dông 65 thành tri ô dât Lïnh Nam. Hai bà lên ngôi làm Vie t Vuong, 
dông dô ô Ô Diên. 

Tô Binh thua chay vê Nam Hâi. Vua Quang Vu nhà Hân nghe tin, biêm dày Tô Binh, rôi 
sai Ma Viên, Luu Long hai tuông dem quân dên Lang Son. Hai bà quyêt chien chông eu 
suôt nâm lien. Sau vï Ma Viên binh dông, suc manh, hai bà lui vê chông giù dât Câm 
Khê. Binh yêu, thê cô, hai bà chêt ô trong trân. Bân Phong Châu thuong mên, lâp dên thô 
cûng ô cûa sông Hât. Bân chûng gâp phâi tai nan, dên câu xin, dêu rât linh ûng. 

Thôi vua Ly Anh Tông gâp phâi han hân, sai thiên su Uy Tinh dên câu dâo thï mua giô 
ào at roi xuông. Vua mùng ro, bông nhiên nâm ngû mông thây hai thân nhân âo mào tê 
chînh, cu&i doàn ngua sât, di trong mua. Vua hôi thï thân nhân dâp rang: "Thiêp là hai 
chi em ho Trung, vâng lênh Thuong Bê dên làm mua". Vua muôn hôi tiêp thï thân nhân 
cân lai. Vua tinh dây cho sac phong, lâp miêu thô rât chu dâo. Sau hai bà bâo mông, 
muôn lâp dên thô ô làng Cô Lai, vua nghe loi va sac phong hai bà là "Trinh Linh nhi phu 
nhân". Bôi Trân sac phong thêm làm: "Trinh Lie t Chê Thâng Thuân Trinh Bâo Thuân". 
Bên nay, huong khôi vân không dût. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



146 



Binh: 

• Théo "Concise History of the World" (Tôm Tât Lien Su Thê Giôi) cûa National 
Géographie, USA, trang 93, thï Hai Bà Trung là hai vi vua nû dau tien trên thê giôi, truôc 
dô chî thây câc vua nam. 

• Truyên này không nôi gï dên viêc Tô Binh giêt chông cûa Trung Trac. Da sô truyên vê 
Hai Bà Trung dêu viên ly do là vï Tô Binh giêt chông Trung Trac nên hai bà nôi loan. Ly 
do này rât dâng nghi ngô vï: 

1. Mot phu nû, chî vï muôn trâ thù chông ma nôi loan, thï vân không thê dû sue de kéo cà 
nuôc cùng di theo. Tinh lânh dao phâi cô sân, va nhân dân di theo thuông là do mot dieu 
gï lôn hon là tu thù câ nhân. 

2. Bât ly do trâ thù chông vào truyên là cîât cuôc khôi nghïa vào vân hôa chông chûa vo 
toi cûa Trung quôc-Phâi là "trâ thù cho chông" thï cuôc khôi nghïa moi cô chinh nghïa; 
tu phu nû dûng lên cûu nuôc thï không dû chinh nghïa. 

• Nôi rang vân hôa Vie t Nam cô dai là vân hôa mâu hê; nhân dân không quen vôi nêp 
sông phu hê do Trung quôc âp cîat, nên theo hai nû vuong khôi nghïa thï hop ly luân hon. 

(Trân Dînh Hoành binh) 



147 



Truyên Trinh Liêt Phu Nhân My. E 




Phu nhân chua rô ho là gï, tên là My Ê, là phi tân cûa Sa Dâu (1), chûa nuoc Chiêm 
Thành. Thôi Vua Ly Thâi Tông, Chiêm Thành không theo le triêu công, vua bèn xuât 
quân di dânh. Sa Dâu dem quân chông giû ô Bô Chânh. Sau bi vua Thâi Tông dânh bai. 
Sa Dâu chêt tai trân. Vua bât va con Sa Dâu dem vê. Dên sông Hoàng, vua sai Trung su 
goi My Ê dên châu ô thuyên rông. My Ê oân giân, dùng chân trâng quân quanh nguôi, 
nhây xuông sông tu tû. Tù dô vê sau, moi buôi suang khuya, trâng lanh thuàng nghe 
tiêng khôc than ai oân. Dân chûng nghe thây, lâp dên thô phung. 

Sau Vua Thâi Tông di tuân dên sông Nhân giang, thây ngôi dên moi ô trên bô sông, lây 
làm la hôi, thï câc quan trâ loi: "Dô là dên phu nhân My Ê". Vua xôt thuong cho My Ê va 
nôi rang: "Nêu quâ cô linh thiêng thï phâi bâo cho trâm biêt". Dêm ây, phu nhân thâc 
mông cho vua, mïnh mac âo Chiêm, buôc lên thuyên ngu khôc rang: "Thiêp giù dao va 
chông, sông ngû cùng giuông, chêt chôn cùng huyêt, giù tiêt hanh dên cùng. Sa Dâu 
không ngang hàng duoc vôi bê ha, nhung cùng là anh hùng eu phâch mot côi, thiêp luôn 
duoc huông an sùng. Sa Dâu vï thât dao bi Thuong de khiên trâch, muon tay bê ha tri toi, 
làm cho mât nuôc, vong thân. Thiêp thï dêm ngày mong muôn bâo an. May dôi on bê ha 
cho Trung su dên gâp, thiêp duoc chêt toàn thân duôi sông. Dâu côn dâm nôi dên âm linh 
duoc dên tâu cùng bê ha". Nôi xong, bay mât lên trôi. Vua câ sa tînh giâc, bèn sai nguôi 
sâm dô tê le, phong cho làm "Hiêp Chinh Phu Nhân". Thôi nhà Trân, nâm Trùng Hung 
thù nhât (2) phong thêm câc chû là "Ta Ly Phu Nhân". Dên nâm thû 4, phong thêm hai 
chû "Trinh Liêt". Dên nâm Hung Long thû 21 (3), duoc phong thêm hai chù "Chân 
Mânh" de biêu duong khi tiêt doan chinh cûa phu nhân. 

Chû Thich: 

1) Sa Dâu: tûc vua Chiêm Jaya Sinhavarman II (ô ngôi 1042-1044). 



148 



2) Trùng Hung là niên hiêu cûa vua Trân Nhân Tông, bât dâu tù nâm 1285 dên nâm 1292 

3) Hung Long là niên hiêu cûa vua Trân Anh Tông, bât dâu tù nâm 1293 dên nâm 1313. 
Hung Long thû 21, tûc nâm 1313. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

• Nguôi thâng trân làm nguôd vô toi — vo con cûa dôi thû-phâi chêt là mot toi. 

S au dô biêt phuc thiên lâp dên thô cho nguôi chêt là nguôi quân tû va cô tri. 

Nguôi thâng trân ngày nay cô loi nhu thê cûng là chuyên de hiêu. Nhung cô phuc thiên 
de sûa chûa loi lâm quâ khû không thï lai là mot chuyên khâc. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



149 



Truyên Dai Thân Virong Hong Thânh 



Dïnh Luong Su thà Pham Cu Luçng à Hà Nôi 

Théo sâch Su ky thï Vuong ho Pham, tên là Cu Luong. 

Thôi Ly Thâi Tông (1), vï phû Dô hô (2) cô nhiêu vu an côn ton nghi, câc quan Sï Su (3) 
không xû duoc minh bach, vua lâp bài vi trong miêu thô ô nguc thât, nhô uy cûa thân linh 
de cho nhùng kê tham lam, dôi trâ phâi so sêt Bèn dôt huong thom, tâm rûa sach se, câu 
dâo vôi thuong de. Dêm dên, vua mông thây mot su giâ mâc âo dô nôi rang: "Thuong De 
cô lênh, cho Pham Cu Luong làm minh chû ô phû Dô hô". Vua hôi rang: "Nguôi dô là ai? 
Cô chue vu gï, làm quan ô dâu?". Su giâ trâ loi: "Dô là viên Thâi Ûy ho Pham cûa Vua 
Le Dai Hành, là nguôi hêt long trung thành vôi vua. Dên khi mât, Thuong De xét thây cô 
công, bô vào làm Trung Ty Thuong Thu. Théo nhu trât cù, dûng dâu viêc xét xû câc nghi 
an trong dân gian". Nôi xong thï bien mât. 

Vua Thâi Tông tînh dây, hôi vôi kê ta hùu. Moi nguôi trâ loi rang: "Dô là nguôi hiên, là 
châu cûa vi quan mue châu Vô Yen là Pham Chiêm, con cûa Tham Chânh Pham Man, 
em cûa Dô Ûy Pham Doanh. Pham Chiêm phô Ngô Vuong (4), cô công dep giâc, duoc 
phong làm Dông Giâp Tuông Quân; Pham Man phô Nam Tân Vuong (5), duoc vinh 
thâng làm Tham Chânh Dô; Pham Doanh phô vua Dinh Tien Hoàng. Pham Cu Luong thï 
phô vua Le Dai Hành, cô công lao Ion, duoc phong làm Thâi Ûy". Vua Thâi Tông hiêu rô, 
bèn phong cho thân là "Hong Thânh dai vuong" de coi viêc xét xû (6). Dêm ây, Vua Thâi 
Tông mông thây mot nguôi mâc âo mû làm quan tê chînh toi lay ta truôc sân dïnh. Tînh 
dây, vua lai càng thây la, sai nguôi soan vân, khâc lên bia dâ de ghi lai su viêc va de làm 
tô rô su tich ky la cûa vi thân linh này. 



150 



Chu Thîch: 

1) Ly Thâi Tông là vi vua thû 2 cûa triêu Ly, con cûa vua Thâi Tô Ly Công Uân, tên là 
Phât Ma, lên ngôi nâm 1028 va mât nâm 1053. 

2) Phû Dô Hô: là ca quan coi viêc hïnh an. Dô Hô phû vôn là tên goi ca quan chuyên viêc 
cai tri cûa câc triêu dai Tuy, Duông. . . Câc triêu Dinh, Le, Ly vân giû tên Dô Hô Phû, 
nhung chî chuyên viêc hïnh an. 

3) Sï Su: tên chue quan coi viêc hïnh an trong phû Dô Hô. 

4) Ngô Vuong tûc là Ngô Quyên 

5) Nam Tân Vuong: tûc là Ngô Xuong Vân, con thû hai cûa Ngô Quyên. 

Théo Viêt Su Luge thï Nam Tân Vuong hûy là Xuong Vân, con thû hai cûa Ngô Quyên. 
Nâm niên hiêu Càn Huu (950) nhà Hân, Xuong Vân phê bô Duong Bïnh Vuong rôi lên 
ngôi, xung là Nam Tân. Dên nâm thû nhât niên hiêu Quâng Thuân (951) dôi Chu Thâi Tô, 
Xuong Vân sai su di ruôc anh mïnh là Xuong Ngâp vê, cùng coi viêc nuôc. Ngâp xung 
là Thiên Sâch. (Nguyên Hûu Vinh dich) 

6) Théo Dai Viêt Su Ky Toàn Thu (bân hop khâo cûa Chen Ching Ho, Tokyo University, 
1984) thï:.Vào nâm Dinh Sûu, niên hiêu Thông Thuy nâm thû 4 [nâm 1037] (Tông Cânh 
Huu nâm thû 4), mùa dông thâng 12, dông thuyên Nhât Quang. Dung dên thô Hoâng 

Thânh Dai Vuong (?AMÀï). Truôc dây, vua thây phû Dô Hô con nhiêu nghi an, quan 
Sï Su không xû doân duoe, muôn tô rô su linh thiêng, sang suôt de làm tiêt hêt kê gian trâ, 
vua bèn tâm gôi sach se, dôt huong thom khân câu Thiên De. Dêm ây, vua nâm mông 
thây su giâ mâc âo dô, vâng lênh thuong de dên ban sâc, cho Pham Cu Luong làm chûc 
"Dô Hô phû Nguc Tung Minh Chû". Vua hôi su trôi rang: "Nguôi ây là ai? Hiên dang 
giû chûc gï cûa ta?". Su giâ nôi: "Nguôi ây là Thâi Uy triêu Le Dai Hành". Nôi xong thï 
bien mât. Vua tînh dây, goi câc quan vào hôi, phong cho Cu Luong tuôc Vuong, sai quan 
Hûu Ty dung dên ô phia tây cûa Nam, suôt nâm cûng tê. Hoành Thânh sau dôi thành 

Hong Thânh (5&HÀ3E).. (Nguyên Hûu Vinh dich) 
(Nguyên Hîtu Vinh dich) 

Binh: 

• Ngày xua vua quan tâm dên công ly dên mûc nêu nguôi sông giâi an không xong, vua 
phâi nhô dên thân linh giûp mot tay. 

Ngày nay "chay an" trô thành mot loai thuong mai thuong xuyên. Công ly là mot dâu hôi 
Ion. Nguôi sông không mang lai công ly duoe. Cô lânh dao nào biêt là phâi thành tâm 
trong viêc lây lai công ly cho nguôi dân (dên mûc nhu là nhô thân linh phù hô) không? 
Khi lânh dao thuc tâm muôn mang lai công ly, thï thuc tâm se tu làm thành viêc. 



151 



(Trân Dînh Hoành dich va bïnh) 



152 



Truyên thàn Minh Ûng Yen Su Ly Phuc Man 



(Dên à huyên Dan Phuong, xâ Yen Sô. Nay xâ Châu Sa, huyên Dông Yen hâng nâm côn 
thà phung, tê le, ton thân làm Thuong Dâng thân) 




Quân Giâ, âên thà Ly Phuc Man à huyên Hoài Duc, Hà Nôi 



Théo sâch Su Ky cûa Dô Thiên thï Vuong ho Ly, tên Phuc Man, nguôi làng Yen Sa. Vua 
Ly Thâi Tô di tuân toi bên dô Cô Sô, thây sông nui tuoi dep, câm xûc, rôi lây ruou khân 
rang: "Trâm thây phong cânh noi này xinh dep, nêu cô thân linh hao khi thï xin nhân 
ruou cûa Trâm". Bêm dên, vua nâm mông thây mot nguôi cao lôn, vam vô, dên lay ta nôi 
rang: "Thân là nguôi làng này, tên là Ly Phuc Man, làm tuông thô vua Ly Nam De. 
Trung thành vôi vua, duoc coi giù mot vùng giang son cûa dât Duông Lâm va Dô Dông, 
de dân sông yen on, man moi không dam cuôp phâ. Sau khi thân mât, Thiên de khen thân 
trung thành, cho thân giù chue vu nhu cû. Thân thuông dân qui binh dânh giâc. Thân 
sông ô dây dâ duoc nhiêu nâm rôi. Nay, may duoc bê ha tiêp dài. Xin biêt cho thân giù 
chûc ô dây cûng dâ lâu lâm rôi". Lai than rang: "Dân tïnh nay mê muôi, Trung thân thï 
giâu mât, Giûa trôi trâng sang tô, Ai thây duoc hïnh chân". Nôi xong bay lên trôi ma di. 

Vua giât mïnh tînh dây, dem viêc ây nôi vôi quan Ngu su dai phu Luong Nhâm Vân. 
Luong Nhâm Vân nôi rang: "Thê là thân cô y muôn duoc dung dên thô, tac tuong". Vua 
lien sai nguôi bôi que, dung dên thô, tac tuong hïnh giông y nhu dâ thây trong mông, lai 
phong cho thân làm phuc thân noi dô. 

Dên nâm Nguyên Phong nhà Trân (1), giâc Thât Dât (2) vào cuôp nuôc ta thï ngua quy 
xuông, không vào duoc. Khi giâc cho ngua dânh vào, dân trong làng duoc thân phù hô, 
cùng nhau chông eu, dânh tan quân giâc. Quân giâc không côn dam nhôm ngô nùa. 
Dên nâm Trùng Hung (3) thû nhât, giâc Bâc lai vào cuôp phâ, dôt nhà, cuôp cûa khâp 
noi. Nhung khi qua làng thï ngung lai, y nhu cô nguôi chông giù, không dam cuôp phâ. 
Sau khi giâc tan, Vua bèn phong cho 4 chû "Thâo chinh Yen Sô". Cho dên hôm nay, uy 
linh cûa thân vân côn hiên hâch (4). 



153 



Chu Thîch: 

1) Nguyên Phong là niên hiêu cûa vua Trân Thâi Tông tù nâm 1251 cho toi nâm 1257. 

2) Thât Bât: tûc giâc Nguyên Mông. 

3) Trùng Hung là niên hiêu cûa vua Trân Nhân Tông, nâm Trùng Hung thû nhât tûc nâm 
1285. 

4) Théo Bai Viêt Su Ky Toàn Thu (bân hgp khâo cûa Chen Ching Ho, Tokyo University, 
1984) thï:..Vào nâm Binh Thïn, niên hiêu Thuân Thiên thû 7 [1016], (Tông Bai Trung 
Tuông Phù nâm thû 9), mùa xuân, thâng 3, lai lâp 3 hoàng hâu: Ta Quôc hoàng hâu, Lâp 
Nguyên hoàng hâu va Lâp Giâo hoàng hâu. Bô cho hon nghïn nguôi ô kinh su làm tâng 
su. Bung hai chùa Thiên Quang, Thiên Bûc va tô bon pho tuong Thiên Bê. Bông dât. 
Làm le tê vong câc danh son. Vua nhân di xem nui sông, dên bên dô Cô Sô, thây khi tôt 
cûa nui sông, tâm thân câm dông, bèn làm le tuôi ruou xuông dât, khân rang: "Trâm xem 
noi này, son ky thûy tu, nêu cô nhân kiêt dia linh thï xin nhân ruou cûa Trâm". Bêm ây, 
vua nâm mông thây mot di nhân dên cûi dâu lay ta, nôi rang: "Thân là nguôi làng này, ho 
Ly tên Phuc Man, làm tuông giûp Nam Bê, cô tiêng là nguôi trung liêt, duoc giao cho 
trông coi hai dâi sông nui Bô Bông va Buông Lâm, bon Bi Lâo không dâm xâm pham 
bien giôi, mot phuong yen bïnh. Bên khi chêt, thuong de khen là trung truc, cho giû chûc 
nhu cû. Cho nên phàm giâc Man Bi dên cuôp dêu chông giû duoc câ. Nay may duoc bê 
ha thuong dên, biêt cho thân giû chûc này dâ lâu rôi". Rôi thong dong nôi: "Bân tïnh nay 
mê muôi, Trung thân thï giâu mât, Giûa trôi trâng sang tô, Ai thây duoc hïnh chân". Vua 
thûc dây nôi viêc ây vôi Ngu su dai phu Luong Nhâm Vân rang: " Bô là y thân muôn tac 
tuong". Vua sai bôi xin âm duong, quâ nhiên dûng nhu thê. Bèn sai nguôi trong châu lâp 
dên dâp tuong dûng nhu hïnh dang nguôi trong giâc mông, suôt nâm cûng tê. Khoâng 
niên hiêu Nguyên Phong (1251-1257) dôi Trân, giâc Thât Bât vào cuôp, di dên dia 
phuong này, ngua khuyu chân không di duoc, nguôi trong thon dân dân chùng ra chông 
dânh, chém duoc dâu giâc, giâc tan. Khoâng nâm Trùng Hung (1285-1292), Thât Bât lai 
vào cuôp, dên dâu cûng dôt phâ, ma âp ây vân nhu duoc che chô, không bi xâm pham 
mây may, quâ dûng nhu loi thân nôi. (Nguyên Hûu Vinh dich). 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



Binh: 

Nguôi chêt châng di dâu câ, vân ô dô va vân làm công viêc nhu lue côn sông, vân lo cho 
dân va bâo vê nui sông. Tien nhân không phâi chî là ky ûc hay tu tuông triêt ly, ma là 
mot thuc tai sông va làm viêc ngay lue này. 

Tûc là, chûng ta không chî nôi dên tinh lien tue giûa câc thê hê, ma là tinh dôan kêt va 
hop lue giûa câc thê hê, cho công viêc lue này. 



154 



Bây thuc là mot triêt ly quân tri quôc gia rât sâu sac. 
(Trân Dînh Hoành bînh) 



155 



Truyên thân dâ Cao Lô 



Théo sâch Su ky cûa Dô Thiên thï thân ho Cao, tên Lô, là toi hiên cûa An Duong Vuong. 
Tue goi là Thân dâ Cao Lô, vôn là tinh cûa Thach Long. 




rm ■?- -aiiM wé m rai cmi Hvunw 



Nô lien hoàn 



Xua, Cao Bien dânh chiêm Nam Chiêu xong, di tuân toi châu Vu Ninh, nâm mông thây 
mot nguôi thân cao 9 thuôc, mât mày gân guôc, mât xêch, mày ngài, mâc âo dô, thât dai 
lung, dên yêt kiên. Bien hôi: "Thân nhân là ai", dâp rang: "Ta là Cao Lô, làm tuông theo 
phô An Duong Vuong, thuông cô công lôn, bi Lac Hâu gièm pha, phâi vê (1). Sau khi 
chêt, Thuong de thuong ta trung truc, cho trông coi mot dâi nui sông, trông coi câc vi 
tuông quân khâc, chông giâc Nam Chiêu, bâo vê mùa màng, là phûc thân ô dây. Nay thây 
ông di dep giâc, bô côi bïnh yen. Ta nêu không toi gâp thï e thât le vây". 

Bien hôi: "Lac Hâu vï sao lai gièm pha?". Thân dâp: "Nhùng viêc này, không thê tiêt lô 
duoe". Bien cô nài, thân nôi rang: "An Duong Vuong là tinh gà vàng, Lac hâu là tinh 
vuon trâng, toi là tinh rông dâ. Gà vôi vuon thï hop nhau, côn vôi rông thï xung khâc, 
nên moi bi gièm pha". Nôi xong thï bay lên trôi ma di. 

Bien tinh dây, kê lai cho thuôc ha nghe rôi ngâm tho rang: (2) 

Bât Giao châu, dep thay!, 
Dâng dac van nâm dâi 
Hiên duc xua duac mât 
Quâ châng phu long trài 

Lai ngâm thêm: (3) 

Bach Viêt trài mot côi 
Nhi Hân dinh son xuyên 
Thân linh cùng quy thuân 
Nhà Duong phuâc duc thêm 

Lai ngâm thêm mot bài: (4) 



156 



Nuâc Nam sông nui âep 
Long thân vâi dia linh 
Dân an không lo lâng 
Dât nuâc huâng thâi bïnh 

Dôi này qua dôi khâc dêu duge sac phong. Dên nay huang khôi vân côn, phung thôf su 
tîch hiên hâch. 

Chu Thîch: 

1) Théo Viêt Su Luge: Cuôi ctôfi nhà Chu, Hùng Vuang bi con vua Thuc là Phân dânh 
cîuôi rôi lên thay. Thuc Phân dâp thành à Viêt Thuông, lây hiêu là An Duang Vuang, 
không thông hiêu vai nhà Chu nûa. 

Cuôi dôi nhà Tân, Trie u Dà chiêm eu Uât Lâm, Nam Hâi, Tugng quân rôi xung vuang, 
dông dô ô Phiên Ngung, dât quôc hiêu là Viêt, tu xung là Vu Hoàng. Bây giô An Duang 
Vuang cô thân nhân là Cao Lô chê tao duge nô thân bân mot phât ra muôi mùi tên, day 
quân linh duge van nguôi. Vu Hoàng biêt duge, bèn sai con là Thûy sang làm con tin de 
xin thông hiêu. Sau vï An Duang Vuang bac dâi, Cao Lô bô di. Con gâi là My Châu lai 
tu thông vai Thûy. Thûy lùa My Châu xin xem nô thân, nhân dô phâ hu di, rôi sai nguôi 
vê bâo vai Vu Hoàng. Vu Hoàng lai dem binh sang dânh. Quân cûa Vu Hoàng kéo dên, 
An Duang Vuang eu theo nhu truac, lây nô thân ra bân thï nô dâ hu hông, quân linh dêu 
bi Vu Hoàng dânh tan. An Duang Vuang ngâm sùng tê giâc di xuông nuoe, mât nuoe 
lien rë ra. Dât nuoe vï thê thuôc vê nhà Trie u. (Nguyên Hûu Vinh dich). 



2) 



3) 



4) 



My hï Giao Châu dia 
Du du van tâi lai 
Ngôn hiên nâng dâc thât 
Chung bât phu linh dài. 



Bach Viêt diên khu vu 
Nhi Hân dinh giang son 
Thân linh giai ta thuân 
Duông gia cânh phûc diên. 



Nam quôc son xuyên thâng 
Long thân nhâp dia linh 
Châu dân huu xûc ngach 
Kim huu kiên thâng bïnh. 



157 



(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

• Cao Lô dâ duoc nhâc dên trong Truyên Rùa Vàng vê My Châu va Trong Thûy. Trong 
bài dô chûng ta cô nôi dên nô thân do Cao Lô làm cho Kinh Duong Vuong: 

"Vê mông Rùa Vàng làm lây nô, không biêt dây cô phâi là mot ky ûc vê nô lien hoàn 
không. Nô dâ duoc su dung ô Trung quôc va câc bô tôc ô Dông Nam A khoâng thê ky 
thû 5, thû 6 truôc công nguyên. Khâo cô cho thây nô lien hoàn , bân mot loat câc mûi tên 
rât nhanh, xuât hiên tai Hô Bâc (phia bac Dông Dïnh Hô) khoâng thê ky thû 4 truôc công 
nguyên. Thuc Phân sông vào thê ky thû 2 truôc công nguyên, cho nên rât cô thê là Thuc 
Phân cô kiên thûc vê nô lien hoàn, va dây là bi quyêt chien thâng cûa Thuc Phân." 

• Théo câc truyên trong Lïnh Nam Chich Quai, Cao Bien, duoc nhà Duông dieu sang làm 
quan Dô Hô Giao Châu de cai tri dân Viêt, rât ton trong câc thân linh Viêt, làm lâng miêu 
cho dân thô phung, va nguoc lai duoc nhiêu thân linh Viêt ûng hô-tù thân Long Dô 
sôngTô Ljch , dên Ly Ông Trong , dên Cao Lô. 

Rô là mot chinh khâch rât tài ba, dùng ton giâo de làm cho dân yêu, cho nên: 

Bach Viêt trài mot côi 
Nhi Hân âinh son xuyên 
Thân linh cùng quy thuân 
Nhà Dwông phw&c âûc thêm 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



158 



Truyên Xung Thiên Chiêu Ûng Thân Vinmg 







Dên Thânh Giông, nui Soc 



Théo truyên ky Cô Phâp va bia Ky Duc thï Vuang vôn là thô thân cûa chùa Kiên Sa. Xua, 
làng Phù Dông dung am thân thô dia à câc hôn dâ à cûa chùa. Sau, de làm nai tung kinh, 
câc su dem dài di chô khâc va bi mât dâu, tïm mai không thây. Nguôi làng cho là dâ 
thành thân, theo tue le ma câu khân. 

Khi thiên su Da Bâo (1) trùng tu chùa, thây chùa không duge dàng hoàng, không tien lai 
cho viêc hoâng phâp, dinh dài chùa di chô khâc. Mot hôm, thây thân de tha a cây trong 
chùa sau: (2) 

Phép Phât thât bao la, 

Bât chùa de cho ta 

Nêu không cùng nôi giông , 

Dâ sôm rài di xa 

Nêu châng thân Hô Phâp 

Dâm ai cuong viêc chùa (3) 

Vài ngài sau, lai thây cô thêm 8 câu kê rang (4): 

Phép Phât tît bi lôn , 
Uy linh ngùt trài xanh 
Van thân dêu bien hôa , 
Tarn giâi mot vân hành. 
Thây ta dâ cô lênh 
Ta qui dâm ai tranh. 
Ta tù lue tho giâi 
Hô Phât mot long thành. 

Da Bâo thây thê, lien dung dàn tho gioi rôi tê chay cho thân. 



159 



Xua, khi Ly Thâi Tô chua lên ngôi, thây Da Bâo là cao tâng, thuông dên chai vôi Da Bâo. 
Dên khi dà lên ngôi, ngu vê thâm chùa. Luc ây, su Da Bâo ra don xe ngu, dên bên lung 
chùa, nghiêm giong nôi vôi thân: "Phât tù theo tue ra don xe vua, côn thân cô biêt chue 
mùng Thiên tù không?". Thân trâ loi bâng 4 câu kê viêt trên thân cây nhu sau (5): 

Thânh duc trùm trài dât, 
Uy danh dôi tâm mien 
Côi âm mong huâng huê , 
Vu ai phong Xung Thiên. 

Vua xem xong bài tung, biêt y, bèn ban ban cho thân là "Xung Thiên thân vuong". Bông 
nhiên, 4 câu kê dêu bien mât. Vua lây làm la, bèn cho nguôd tac tuong, hïnh dang siêu 
phàm. Dên khi làm le khai quang dung tuong, lai bông nhiên thây 4 câu kê trên cây nhu 
sau (6): 

Mot bât nuâc công duc 
Tùy duyên truyên nhân gian , 
Sang ngài tung lâp lâp 
Chiêu, trài lân trên non. 

Da Bâo dâng tho lên cho vua. Vua không hiêu y bài tho. Sau này, nhà Ly truyên duoe 8 
(bât) dôi thï mât ngôi. Huê Tông là con thû 8 (bât) (7), hûy là Sâm (S). Tên Sâm ûng vôi 

câu "Chiêu, trôi lân trên non" (Chu Sâm (S) viêt là trên Nhât ( S ) duôi Son (|1|) ), Huê 
Tông mât nuôc vê nhà Trân vây (8). 

Kê cûa Thân linh ûng thât. Câc dôi sau, vân duoe sac phong, huong khôi không dût. 

Chu thich: 

1) Thiên su Da Bâo 

Theo Thiên Uyên Tâp Anh thï su Da Bâo ô Chùa Kiên So, làng Phù Dông, huyên Tien 
Du. Không biêt su nguôi ô dâu, cûng không rô ho gï. Bây giô Khuông Viêt dai su giâo 
hôa ô chùa Khai Quôc, su dên tham thiên hoc dao, duoe dai su khen là nguôi cô co cân 
lïnh ngô, xû su kinh cân, riêng duoe dai su nhân làm de tû thân tin. Sau khi dâc dao, su 
mot mïnh dem theo bïnh bât, di vân du, trânh sông ngoài dôi. Sau dên tu ô chùa Kiên So. 

Khi Ly Thâi Tô khi chua lên ngôi, su thây dâng mao tinh anh, tuân tû khâc thuông, bèn 
nôi: "Câu bé này côt tuong châng phâi tâm thuông, ngày sau làm vua ât là nguôi này". 
Vua câ so nôi: "Ngày nay thânh de dang tri vï, trong nuôc yen bïnh, thây ta sao lai nôi loi 
phâi toi tru di này?". Su nôi: "Mênh trôi dà dinh nhu thê, dû muôn trôn trânh cûng không 
duoe. Nêu quâ dûng nhu loi, xin dùng quên nhau!" 

Sau khi lên ngôi, Ly Thâi Tô nhiêu lân vôi su vê kinh thînh day vê dao Thiên, duoe vua 
trong le tiêp dâi nông hâu, câc viêc chinh su triêu dïnh dêu moi su du bàn dinh doat. Vua 



160 



tùng xuông chiêu cho trùng tu chùa Kiên Sa nai su tru tri. Vê sau không biêt su mât à 
dâu. (Nguyên Hùu Vinh dich) 

2) Phât phâp thành nâng hô ^iMtblï 
Nhâm thinh su Ky Viên ft S^ffi H 
Nhugc phi ngô chûng tû ^ # H ffi ■? 
Tâo tùy biêt nhân thiên ■¥■ PjÏS!! À M 
Bât nhï Kim Cuang bô ^ M# Hl nP 
Mât Tich na bâi duyên ^iMUE 

3) Bân VHV1473, côn cô thêm 2 câu tha nhu sau: 
Cûa không dây kê tue 

Bai Phât giâi oan ta 

M an không trân tap chûng Jiii S JS H M 
Dài Phât giâm oan khiên fêi&MWM 

4) Phât phâp tù bi dai $ ïi M J(£ À 

Uy quang bâi trugng thiên M) l cfl'6t^ 

Van thân giai bien hôa H ttla'IIHb 

Tam giai tân chu tuyên. H#î!JI]ïuË 

Ngô su hành chinh lênh ^ êif fî jft ^ 

Ta qui câm nâng tien. ÏPJÊffttbTfc 

Ta tùng tho su ky "S !ÈÈ S Êfî SB 

Truông au hô Ky Viên. fi ^ SIKH 

5) Dé duc kièn khôn dai ?iHi££ # À 
Uy thanh chân bât duyên M H M A *® 
U âm mông huê trach El PâIK3S}P 
Uu ôc bâi xung thiên. ft/llH)^ ^ 

6) Nhât bât công duc thûy — $£ $] il tR 
Tùy duyên truyên nhân gian fêïlÉfii A. ^ 



161 



Trùng trùng quang chiêu dieu W.M.%MW. 
Mot cânh nhât dâng san /ÇiM S ^ lll 

7) Bai Viêt Su Ky Toàn Thu va Viêt Su Tiêu An dêu chép "con truông", Viêt Su Luge 
thï ghi là con thû 3. 

8 ) Ly Huê Tông nhuông ngôi cho con gai là Ly Chiêu Hoàng. Sau Chiêu Hoàng lây Trân 
Cânh. Nhà Ly tù dô mât vê tay nhà Trân. Trân Cânh lên ngôi lây hiêu là Trân Thâi Tông, 
ô ngôi tù nâm 1225 cho dên nâm 1257. 

(Nguyên Hûu vinh dich) 

Binh: 

* Trong Truyên Soc Thiên Vuong , thiên su Khuông Viêt lâp dên thô cho Soc Thiên 
Vuong ô nui Soc, tûc là noi Phù Dông Thiên Vuong vê trôi. Dieu này tao an tuong là 
Soc Thiên Vuong vôi Phù Bông Thiên Vuong là mot nguôi. 

• Trong truyên này, thiên su Da Bâo, hoc trô cûa thiên su Khuông Viêt, lai gâp mot vi 
thân Xung Thiên Thân Vuong, cùng ô nui Soc. 

Dây cô vê nhu là câc cô gang de dua Phù Dông Thiên Vuong cûa thê giôi Viêt cô truyên 
vào thê giôi Phât giâo. Chinh vï vây ma ngày nay cô nhiêu nguôi nghï rang câ 3 nguôi — 
Phù Dông Thiên Vuong, Soc Thiên Vuong, Xung thiên Thân Vuong — là mot. 

Nêu dây là mot tien trïnh Phât hôa tin nguông Viêt Nam, thï nô giâi thich duoe tai sao 
Phât giâo moc rê ô Viêt Nam rât manh. Thay vï dôi lâp va xôa bô vân hôa bân xû, Phât 
giâo mang vân hôa bân xû vào long mïnh va bien vân hôa bân xû thành mot phân cûa vân 
hôa Phât giâo. Hay nôi câch khâc, Phât giâo hôa nhâp vào vân hôa bân xû va bien thành 
mot phân cûa vân hôa bân xû. 

(Trân Dînh Hoành binh) 



162 



Truyên thân Thô dia Dâng Châu 




Cung câm Dên Mây thà 3 pho tuang: Pham Bach Hô (bên phâi), Phu nhân (bên trâi) va 
Thânh mâu (â giûa) 

Théo Su ky cûa Dô Thiên thï thân vôn là thân thô dia ô miêu cô dât Dâng Châu. Xua ,vào 
cuôi thôi Le Ngoa Triêu, Ly Thâi Tô chua lên ngôi, nâm giù binh quyên, duoc phong 
thuc âp ô dât Dâng. Mot hôm,ông di chu du toi dô, bông gâp mua to, giô Ion nôi lên, lien 
quay lai hôi moi nguôi: "Bên bô sông là dên thô thân nào, cô linh nghiêm không?". 
Nguôi trong thon trâ loi :"Dây là dên cô thô thô thân châu Dâng, dân câu mua thï duoc 
mua, rât linh nghiêm". Thâi Tô nghiêm giong nôi: "Nêu cô duoc trân mua giô này, nhung 
bên kia sông thï tanh nâng moi là linh nghiêm". Mot lât sau, mot bên sông thï tanh, côn 
mot bên sông thï mua. Vua lây là la, moi cho sûa chùa lai dên thô va dôt huong câu mua. 
Cô nguôi trong làng làm bài tho ca ngoi nhu sau (1): 

Dep thay Vua lân nôi uy danh 
Thô dia Dâng Châu thân hiên linh 
Làm giô mua nay không pham tâi 
Bên mua trût nuâc bên nâng hanh. 

Thâi Tô nghe nôi thê tu nghï mïnh cô âm duc. 

Dên khi Ngoa Triêu bao nguoc, Thâi Tô muu viêc dai su, bèn toi dên câu khân. Dêm ây, 
nâm mo thây thân nhân dên bâo: "Muôn thâng duoc thâng, muôn thành duoc thành.Câc 
noi dêu theo vê. Thiên ha duoc thâi bïnh. Ba nâm dân lac nghiêp, Bây miêu cùng an 
bïnh". Thâi Tô chua hiêu rô, nhung cô nguôi thây bôi nôi rang: "Dô là diêm lành". Dên 
khi Thâi Tô lên ngôi bèn dôi dât Dâng Châu lên thành phû Thâi Bïnh, phong thô thân 
Dâng châu là "Khai Thiên Thành Hoàng Dai vuong". Dên nâm Trùng Hung (2) nhà Trân 
phong thêm câc chù: "Khai Thiên Trân Quôc". Dên thô trong de, thuông hay bi nuôc lu 
tràn vê, nuôc sông dâng cao, nguôi trong thon thuông thây ngua xe, vông long, linh hâu 



163 



tuân hành y nhu nhûng nguoi hô de. Vï thê, de tuy thâp nhung không bi xoi mon, dûng là 
nhô thân lue cûa Thân vây. Mai sau này, de là gân toi dên, dên cuôi nâm Bînh Tuât, niên 
hiêu Thông Nguyên (3), thï dâp nên trên de, xây chùa. Mot dêm, quan lai va bon tho ngû 
trên dam cô, thây duôi chân de cô nguoi toi muon cuôc, xêng. Lât sau, chô dên thây mo 
hô thây tiêng dông nhu cô doàn nguoi xêp hàng. Dên sang dà thây dên chuyên dôi vê bên 
trâi de ba thuôc, thât là linh di. 

Tri phû Khoâi Châu Hoàng Nam Kim, trong ngày phung lênh dên an thân lac vi cô tho de 
trên dên rang (4): 

Chia âât bâi hoang ngùi hiên hâch 
Khai Thiên thân dung cânh uy nghiêm 
Xây xong muôn biêt ââu linh di 
Thân lue dài dên trong mot dêm 

Chu Thîch: 

1) My hî dai vuong uy vong trong H^ÀïMMM 
Dâng Châu thé dia hién thàn linh H4N ±±felt# M 
Khuôc giâo bao vu vô xâm pham iPffcIRPi ^'fft^B 
Bien na bàng dà bien na tïnh jÉUP^/ÈjÉHPf 

2) Trùng Hung là niên hiêu cûa vua Trân Nhân Tông tù nâm 1285 dên nâm 1292. 

3) Thông Nguyên là niên hiêu cûa vua nhà Hâu Le Cung Hoàng tù nâm 1522 dên nâm 
1526. Nâm Binh Tuât niên hiêu Thông Nguyên tûc nâm 1526. 

4) Phân thé châu khu phi hâch hâch là ± '>H *È 35 S H 
Khai Thiên huyên tao nguông nguy nguy H^Sàfi'fflJËJË 
Tù thành duc thûc chân linh tf ch M M QkM JK M B 
Nhât da thàn công dieu chuyén di. — W$~$lWMfë 

(Nguyên Hûu Vinh) 

Binh: 

• Tuong truyên thân Thô Dia Dâng Châu là Pham Bach Hô, mot trong 12 su quân thôi 
Dinh Bô Lïnh, qui phuc Dinh Bô Lïnh va duoe phông Thân Vê Dai Tuong Quân. Ngày 
nay Pham Bach Hô duoe thô phung tai Dên Mây, thuôc dia phân thon Dâng Châu, 
phuông Lam Son, Thi xâ Hung Yen, tînh Hung Yen. 



164 



• Truyên này cô y nôi nguôi dô chân mang de vuang (Ly Công Uân) thï dugc thân thânh 
ton trong va tuân phuc câ truôc khi dugc làm vua, va dugc thân thânh hô trg de lên ngôi 
vua. Dây là khâi niêm vua là thiên tû (con cûa trôi), thay trôd tri quôc, trong truyên thông 
Nho giâo. 

• Tuy nhiên, vï cô tâng vai trô cûa thân thânh va thây bôi lên cao quâ ma bien vua thành 
dôt. Câu thân nôi nhu thê này: "Muôn thâng dugc thâng, muôn thành dugc thành. Câc noi 
dêu theo vê. Thiên ha dugc thâi bïnh. Ba nâm dân lac nghiêp, Bây miêu cûng an bïnh." 
Câu này ma vua không hiêu phâi nhô thây bôi cho biêt "Dô là diêm lành" thï e rang tri 
tuê cûa vua châng cô mot ti nào? 

Hay là vua rât thông mïnh? Thay vï chinh mïnh nôi ra thï de thân nhân va thây bôi nôi, 
dâm bàng dân mai tin nâo nûc? 

(Trân Dînh Hoành bïnh) 



165 



Truyên thân Uy Hiên Bach Hac 



(Dên thà à Sông Tarn Hiêp, huyên Bach Hac) 




Dên Tây Tuu, huyên Tu Liêm, Hà Nôi 

Théo truyên Giao Châu ky cûa Triêu Công thï thân hiêu là Thô Lênh. Nâm Vïnh Huy dài 
Buàng Cao Tông, Ly Thuàng Minh khi mai dên nhiêm sa làm Dô dôc Phong Châu, thây 
sông nui nai dây ky vï, lien cho dung dên cô ba bûc tugng de thà. Truàc dên dinh cham 
duc tugng thân hô phâp. Vï chua biêt linh ûng thê nào, nên thâp huang khân rang: "Câc 
vi thân à dây, nêu hiên linh, xin mau hiên hïnh de khâc làm tugng". Dêm ây, Thuàng 
Minh ma thây hai nguài, dâng vê tuân nhà, moi nguài dêu mang theo quân linh, goi nhau 
dên truàc màn truàng. Thuàng Minh hôi :"Câc ông tên ho là gï?". Mot nguài trâ lài tên 
là Thô Lênh, nguài kia tên là Thach Khanh". Thuàng Minh muôn hai nguài thi dâu tài 
nâng, ai thâng se dûng truàc. Thach Khanh nhây tôt sang bà sông bên kia, dâ thây Thô 
Lênh à bên dô rôi. Thach Khanh lai nhây sang bà bên này, lai thây Thô Lênh ô bà bên 
này rôi. Thê nên Thô Lênh dûng truàc. Pho tugng uy linh, nguài trong châu kinh cân thà 
phung, làm phûc thân nai ngâ ba sông. 

Dên thài Trân, Hàn Lâm Hoc si Nguyên Cô phô vua di dep giâc Ai Lao, dên bai yêt thân, 
cô de tho nhu sau (1): 

Ngu long bùa an dât lung ngang 
Công nghiêp trông vào câc vô quan , 
Chat hèn kê sï không ky vong 
CM tài dên ngài khân bînh an. 

Hoc Sï Vuong Thành Vu hô tông di dânh mien tây. Luc thâng trân trô vê, cô tho tan 
duang thân nhu sau (2): 

Thân linh dûng mânh mây van muai 
Suc mânh lan sang chôn côi ngoài 



166 



Hâ phâi vi ââu sông mot khûc 
Quân Tân nghe tiêng sa không nguôi 

Chu Thich: 

1) Ngu long phù an quai yêu gian &H#ÉPgHSW 
Tien su y hy phô tuông quan Itf ♦ / ÈX##j1#'ë' 
Bac liêt thu sinh vô vong xû M^èM^-M.W.& 
Chi lai tù ha khât bïnh an. fâ$S.Î$T £,¥■£. 

2) Tï huu thâp van hâch vuang linh l^lfr+IÎSiïM 
Thé âp Vân Nam tâi ngoai thành ^lM9WîMP\-ïÊ 
Giang ta khu khu hà tûc mô /L?E\Ê.\Ê.m BlM 
Phong thanh hac le chân Tân binh JIL^Î.IIrM^^ 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 

Binh: 

• Théo truyên thuyêt , thân Bach Hac duoc ton tho tai Dïnh Tây Tuu, huyên Tù 

Liêm, Hà Nôi, nhu sau: 

Dïnh Tây Tuu thuôc xà Tây Tu huyên Tù Liêm nam vê phia Tây 
thành phô, câch trung tâm Hà Nôi khoâng 20km. Tây Tuu là mot 
làng Viêt cô cô nguôn gôc tao dung, phât triên tù rât lâu dôi va tên 
cô xua là làng Tây Dam, sau này goi là Dam. 

Dâu an vân hôa cùa thôi dung nuôc côn duoc luu lai qua tue tho vi 
thân Bach Hac Tam Giang - Nguôi cô công trong viêc dânh duôi 
giâc ngoai xâm bâo vê nuôc Vân Lang thôi Vua Hùng. 

Nôi dung tâm bia dâ côn luu tai dïnh cô niên hiêu Cânh Hung thù 
nhât (1740) cho biêt ngôi dïnh duoc khôi dung tù thôi Le, do bà 
Nguyên Thi Tinh - mot nguôi phu nû tài sâc cùa que huong dâ trô 
thành de bât cung phi (vo vua Le Thê Tông), cho dân lây gô, kén 
tho giôi làm ô kinh dô vê Tây Tuu xây dung dïnh làng. Bach Hac 
Tam Giang là vi phûc thân duoc tho tai dïnh, miêu Tây Tuu, mot 
nhân vât duoc nhiêu làng que Viêt Nam ton vinh làm thành hoàng 
làng. Théo cuôn "Bach Hac Tam Giang Thành Vuong Ngoc Phâ" 
hiên côn, thï ông Dào Truông (tùc Bach Hac Tam Giang) là con 
trai thù ba cùa ngài Thâi Phô Bô truông dât Hoan Châu tên là Dào 
Bôt. Tuông Dào Truông cô tài kinh bang, tê thê, vô nghê cao 



167 



cuông, dugc tien cù làm Thô lênh Truông cai quân quân San Nam. 
Khi ây, giac phuang Bac dem quân xâm luge Vân Lang. Truôc 
nan ngoai xâm, Hùng Due Vuang ( Vua hùng thû 18) dâ vài Thô 
lênh Bào Truàng vê triêu de bàn kê dânh giac. Thô lênh tâu rang: 
"Nên dông duông thûy ma dânh". Nhà vua nghe theo va giao cho 
Dào Truông thông lïnh thûy quân, chî mot trân dâ dep tan quân 
giac. Thâng trân, Dào Truông dugc triêu dïnh phong làm Thô lênh 
thông quôc Dai Vuang trân giû kinh thành Bach Hac, chue Quôc 
Truông Lênh Dô - Lac Long hâu dai tuông quân. Sau dô Thô lênh 
Dào Truông côn chî huy quân dôi Vân Lang dânh tan cuôc xâm 
luge lân thû hai cûa giac phuang Bâc va dep yen loan ô Hong 
Châu. Trên duông thâng trân tù Hong Châu trô vê, Dào Truông dâ 
giao quyên chî huy quân dôi cho em là Thach Khanh de theo dông 
sông nhô toi trang Ton Thât va hôa tai dây. Nghe tin ông mât, nhà 
vua vô cùng thuang tiêc va dâ cho tô chue tang le trong thê, phong 
cho Dào Truông là Thugng dâng phûc thân va cho phép 172 làng 
lâp dên thô Bach Hac Tam Giang. Dïnh miêu Tây Tuu cô khôi 
nguôn tao dung khoâng thê ky 16 va ton tai dên nay dâ trâi qua 
nhiêu lân tu sûa chùa. 



• 



Xét theo tên thï ô dây ta cô hai anh em-anh là Thô, tue là dât, va em là Thach, tue 
là dâ, là nui. Va lai nôi dên dung binh duông thûy va thi nhây qua sông, là nôi dên sông. 
Dât, nui, sông là nhûng câi tao thành son hà dât Viêt. 

Dât là anh, vï dât là chînh, dât ô moi nai, vï thê là khi Thach Khanh nhây qua sông dâ 
thây anh Thô Lênh dûng dô rôi. Dât dùm boc va nuôi duông nui sông. 

Thô thân Dât va Nui tûc là thô nuôc Viêt. 

Trong truyên mô dâu bâng du tînh khâc 3 tugng, nhung vê sau lai chî nhâc dên hai anh 
em Thô Lênh va Thach Khanh. Cô le tugng thû 3 là cho Sông, ma moi nguôi quên mât 
hay sao? 

• Bach Hac trong "Thân Uy Hiên Bach Hac" cô nghïa là chim hac trâng. Chim là 

vât tô biêu tugng cûa dân Viêt nhu ta thây trên câc trông dông Dông San. 

(Trân Dïnh Hoành bînh) 



168 



Truyên Thân Châu Long Virotig 




Nguoi dôi truyên nhau rang Thân chînh là tinh cûa thân Viêm Quân. 

Xua, ô làng Kiêu Hân, huyên Hong Lô, cô hai anh em ho Dâng, mot nguoi tên Thû, mot 
nguoi tên Xa. Câ hai dêu làm nghê dânh câ. Mot hôm, trông thây mot vât la, hïnh dang 
nhu khûc gô, dài dô ba thuôc, màu sac nhu trûng chim, theo thûy triêu dat toi. Ho nhât 
lây dem vê. Dêm dên, bông nhiên nghe trong khûc gô cô tiêng nôi nhu hai nguoi dang trô 
chuyên vôi nhau, hai nguoi hoâng so, lai dem vût xuông dông sông rôi dôi thuyên dên 
bai khâc de nghî. Sau, hai nguoi mo thây cô nguoi dên nôi: "Toi vôn phi tân cûa Dông 
Hâi Long vuong. Truôc kia, vï giao hoan vôi Viêm Quy, so Dông Hâi Vuong biêt duoc, 
cho nên gûi cho câc ông trông giù, chô de vât khâc cham phâi. Sau này, nô truông thành 
nhât dinh se ban phuôc cho, dùng cô lo gï khâc". 

Sau khi tinh dây, hai nguoi kê lai cho nhau nghe, quay lai nhïn bô sông thï thây vât ây dâ 
ô bên thuyên. Hai nguoi câm thây rât linh di, lien chô vê nhà. Dên làng Bô Bai, thï vât ây 
bông tù trên thuyên nhây lên bô. Hai nguoi cho là vât ây hân cô y muôn ô lai, lien cho 
dung dên, dèo gô làm tuong de thô. Thân rât linh ûng, dân goi là "Long Quân". 

Sau Dinh Tien Hoàng cho nguoi lân xuông bien tïm châu bâu, di khâp câc cûa bien chî 
duoc vài hat. Chî cô con châu ho Dang là tïm duoc rât nhiêu. Câc quan hôi nguyên do, ho 
trâ loi là do câu xin thân. Câc quan vê tâu vua ,Vua sai sûa le tê thân. Do vây tïm duoc rât 
nhiêu hat châu. Vua lai ban chiêu phong thân là "Thân Châu Long Vuong". Câc dôi vua 
sau dêu cô sâc phong thêm cho thân. Dên hôm nay dên vân côn linh ûng. Nhung thân 
cûng bi kê ta gian oân hân, bùa chû mê hoâc nên cô khi hai dên nguoi luong thiên, là dieu 
dâng nghi ngô vây. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



169 



Binh: 

• Truyên này cô vê nhu là ânh huông tù thôi phiêm thân sa khai, khi ta cô nhiêu thân 
thânh, va thân thânh thï cô thê làm bây ba lâng nhâng nhung vân duoc con nguôi thà 
phung. Thân Châu Long Vuang dây là kêt quâ cûa mot cuôc ngoai tïnh cûa mot phu nù 
gian dôi vôi chông, nhung vân duoc nhân dân thà phung? 

• It ra là o cuôi truyên cùng cô nguôi nghi ngô vê linh hiên cûa thân này: "Nhung thân 
cûng bi kê ta gian oân hân bùa chu mê hoac nên cô khi hai dên nguôi luong thiê n, là dieu 
dâng nghi ngô vây." 

• "Thân Châu Long Vuang" hân nhiên là thân cûa câc hat trai duôi bien. Hat trai cô 
nguôn gôc huyên thoai tù My Châu. Viêc thân giûp nguôi này tïm duoc nhiêu hat trai 
nhung cô khi hai nguôi luong thiê n khâc cô le là nôi dên su nguy hiêm va hên xui may 
rûi cûa nghê lân mô ngoc trai thuô dô. 

(Trân Dînh Hoành bïnh) 



170 



Truyên Ni sir Dire Hanh 




Su bà à Thanh Luang ho Pham, mot gia tôc ô dât Giao Chî. Bà xuât gia tu hành ô dât 
Thanh Luang, giâ trang de tu khô hanh, tu hành tinh tân cân mân, thông suôt dao mâu. 
Bà thuông hay thiên dinh, cô dao côt trông giông nhu câc vi La Hân, nên cô nhiêu thiên 
nam tîn nù xa gân dêu nguông mô, ton bà lên bâc ton su ngang hàng voi câc vi cao tâng 
duc hanh. Nâm Hong Vu (1), vào dôi vua Trân Nghê Tông bà duoe sac phong làm Hue 
Thông Bai Su, sông ô nui Vong Dông. 

Mot ngày kia, bà bông nhiên nôi voi de tû rang: "Ta muôn lây thân xâc ta cho cop, beo". 
Rôi mot buôi chiêu, bà lên nui ngôi thiên trên mot tâng dâ, tuyêt thuc nhiêu ngày. Cop 
beo ngày ngày vây quanh, nhung dêu không dâm dông dên bà. Sau dô, câc de tû khân câu 
bà trô vê am tu, thuyêt phâp cho moi nguôi nghe. Xong, bà viên tich, huông tho duoe 
hon 80 tuôi. Sau le Trà tï, cô nhiêu Xâ loi de lai, duoe quan sô tai dung chùa cât giù, tho 
phung. 

Bà thuông hay dan dô de tû rang: "Sau khi ta mât, hây mai xuong côt ta làm thuôc de cûu 
nguôi bênh tât". Sau khi mât, de tû không nhân tâm làm theo loi dân, ma dem xuong côt 
bà cât giû cân thân. Qua dêm, bông nhiên thây xuong côt cûa bà ô ngoài vuôn, moi nguôi 
dêu lây làm kinh di. Sau cô nguôi bi bênh tât, câc de tû dem xuong bà ra mai, cho uông 
voi nuôc thï bênh lành ngay. 

Loi thê cûa bà uy lue thâm sâu, cho dên nay cùng vây. 

Chu Thich: 

1) Hong Vu: Là niên hiêu cûa Minh Thành Tô, làm vua tû nâm 1368. Vào nhûng nâm 
này, Trân Nghê Ton lên làm vua ô nuôc ta tû nâm 1370 dên nâm 1372. 

(Nguyên Hûu Vinh dich) 



171 



Binh: 

• Truyên này cô vê nhu là mot truyên dâu tranh cho phu nû trong Phât giâo nguyên thûy 
(côn goi là Phât giâo tiêu thùa, Theravada). Phât giâo Bai thùa (Mahayana) thï luôn luôn 
châp nhân nû tu. Nhung, cho dên ngày nay Phât giâo nguyên thûy vân chua châp nhân 
phu nù di tu nhu dàn ông. Hâng tâng sï Phât giâo nguyên thûy thuân tûy là nam. 

Trong truyên nôi ni su Duc Hanh phâi giâ trang de tu khô hanh. "Khô hanh" là âm chî 
Phât giâo nguyên thûy, vï so vôi Bai thùa noi cô Phât Di Lac bung bu cuôi hê hâ, thï Phât 
giâo nguyên thûy, chu trong dên khât thuc (di xin an), là loi tu rât khô hanh. Va giâ trang 
thï duong nhiên là giâ trai, vï châng côn phâi giâ gï khâc de di tu. 

• Ni su muôn hy sinh thân xâc cho cop beo, tûc là Tâm bô tât cûa ni su không thua gï 
nam giôi, va su can dâm cûng châng thua gï nam giôi. Va ni su cûng rât uy lue sau khi 
chêt. 

• Vua sâc phong ni su là Huê Thông Bai Su, tûc là cûng là "thây" (su) nhu câc su nam, 
va ni su tri tuê thông suôt (Huê Thông) cûng nhu qui vi dàn ông, không thê nôi dàn bà là 
dôt nhu xua kia nguôi ta vân cô thành kiên nhu vây. 

• Tôm lai, châng cô ly do gï ma không cho phu nû di tu va trô thành thây cûa hàng giâo 
chûng. 

(Trân Dînh Hoành bïnh) 



172 



Truyên Pham Tu* Hir 




Lêu chông ai thi 

Vào thôi Ly Hue Tông (1), cô nguôi tên Tû Hu ôf xà Nghïa Lu, huyên Câm Giàng, gia 
dïnh bân hàn, dôi nhà sang sinh sông ô làng Hoa Phong. Luc nhô mô côi, theo thây là 
Duang Tram (tu là Công Truc), Tû Hu rât ham hoc, thông minh, hiêu kînh va vâng loi 
day bâo cûa thây. 

Khi Công Truc mât, con côn nhô dai, không cô tien de làm dam tang. Tû Hu vê nôi vôi 
me rang: "Nhà thây nghèo, con câi côn bé. Nhà ta côn duoc mây mâu ruông?". Me nôi: 
"Nhà ta de lai cho con tât câ 6 sào ruông". Tû Hu vùa khôc vùa xin vôi me rang: " Xin 
me dem bân di 2 sào, lây tien giûp dô nhà thây". Bà me cûng khôc theo, rôi dem bân 2 
sào ruông duoc tât câ 30 quan tien. Tû Hu lien dem dên giûp dô viêc tang ma. Lai cho 
dung lêu bên mô thây, ngày dêm huong dèn cûng vâi xong dên 3 nâm moi trô vê nhà. 

Dên khoa thi nâm Giâp Ty thï thi dô de tam truông. Khoa Dinh Mào dâu de tû truông. 
Dên thâng 12 cuôi nâm dô, Tû Hû tû nhà ra kinh dô du thi, dên chùa Trân Vô gâp lue 
nâng han, vào chùa tam nghî thï bông nhiên gâp Công Truc ngôi trong chùa. Tû Hu kinh 
so, vùa khôc vùa lay nôi: "Thây quy tien dà hon 7, 8 nâm rôi, không hiêu tai sao lai gâp 
duoc thây ô dây". Thây nôi rang; "Tû Hu cô nghîa vôi ta, nên ta dên gâp". Tû Hu khôc 
nôi rang: "Ngày thây quy tien, nhà con cûng nghèo, châng cô gï làm le vât. Hôm nay, gâp 
thây vân thây thây cûng tay không. Nhu thê , con cô nghïa câ gï dâu!". Thây lai nôi: "Này, 
Tû Hu, ta sinh thôi sông công bâng ngay thâng, chêt rôi Thuong De cho làm Phân Quan 
(2) va Tri Công Cû (3). . . Tû Hu hôi: "Thây biêt sô mang cûa con sau này ra sao?". Thây 
trâ loi: "Hôm nay thï chua biêt duoc, con vê di. Dên ngày 28 thâng 12 nâm sau, lai dên 
chùa này, ta se nôi cho biêt". Tû Hu lay ta vê nhà, ngày dêm suy ngâm, tin tuông y nhu 
loi nôi thât vây. 

Dên ngày này nâm sau, Tû Hu nôi vôi me rang: "Con lên kinh dô cô viêc gâp", rôi chuân 
bi ruou thit lên duông dên chùa thï gâp ngay thây Công Truc cùng vôi câc de tû khâc dà 
ngôi trong chùa. Tû Hu cûi dâu vâi lay, bày ruou thit ra moi, cùng an uông vôi câc su de. 
Thày thôi thûc nôi: "Con hây côi âo dua cho su de di, rôi lây âo cûa su de mac vào". Rôi 
cùng vôi thây lên thuong giôi trong giâc ngû. Dên chô cûa Nam Tào, Bâc Dâu làm viêc 
thây cô 1 nguôi mac âo màu tia, Nam Tào va Bâc Bâc Dâu ngôi hai bên. Thây cûng dên 



173 



ngôi phîa duôi nguôi này cùng luân dàm vôi ho vê viêc hoc hành, duc hanh cûa câc sï tû 
di thi de quyêt dinh ghi tên ho vào trong bâng vàng hay không. Khi nôi vê tài van chuong 
cûa Trân Thâi ô Que Duong, thï Nam Tào nôi rang: "Trân Thâi cô tài vê vân chuong, 
nhung không cô duc hanh ma cha me cùng không duc, nên không cho thi dô". Hay là, khi 
bàn vê vân hoc cûa 1 nguôi Tây Lâo, Nam Tào nôi: "Nguôi này cô tài vân chuong song 
lai kiêu ngao, ma nguôi vo la không tôt, nên không cho thi dô". Côn nhu Pham Công 
Bâng ô An Lac thï tô tien cô âm duc, cha me hiên duc, nên duoc dô dâu làm Trang 
Nguyên. Nguyên Viêt Chat ô Phuong Son, vân tài tam duoc nhung duc hanh cûng tôt, 
nên duoc dô thû nhï làm Bâng Nhân. Nguôi ô Thuong Hiên tên là Vuong Vân Hiêu du 
vân tài hoi thâp nhung duc hanh lai khâ nên cho dô hang thû ba làm Thâm Hoa. Nhu vây 
là nguôi nào dô Trang Nguyên, Bâng Nhân va Thâm Hoa dâ luân bàn xong xuôi. Côn 
nhu Duong Chânh nguôi làng Thuong Phûc, du vân tài chua khâ lâm song me va vo dêu 
là nguôi cô duc hanh, du nghèo song hiêu dao nên cho dô hang thû 4 làm Hoàng Giâp. 
Nhu vây tât câ cô 40 nguôi duoc cho dô, ghi tên vào bâng vàng. Phân Quan de cû nguôi 
ô Hoa Phong tên Tû Hu, là nguôi vân tài nên dem ra xem xét. Nhung Nam Tào nôi rang: 
"Tû Hu du giôi song kiêu ngao, không cho duoc thi dô". Phân Quan nôi rang: "Tû Hu 
tuôi côn nhô du hoi kiêu, song không làm hai nguôi". Nguôi mac âo tia nôi rang: "Tû Hu 
côn nhô mât cha, me tinh nguôi duc hanh, cô nghïa vôi Phân Quan nên cô thê tha thû 
duoc". Thê nên cho Tû Hu dô vào hang bô tûc vây. Rôi cho Tû Hu vào bâng hang ô duôi 
40 nguôi va treo bâng ô cûa hoàng thành. Bâc Dâu nôi rang: "Dem Tû Hu vào bâng ô 
duôi hang thû 40, so e làm lôn xôn thû tu". Nhung quan mac âo dô nôi: "Ta dâ ghi hai 
chû làm dâu ô dô, không cô gï là lôn xôn câ". 

Dên nâm sau Mâu Thïn thâng 3, Tû Hu vào du thi de nhât truông, viêt bài hoi lâu. Quan 
chû khâo giû bài thi lai khoâng 3, 4 ngày. Dêm dên, thây lai thâc mông vôi quan Khâm 
Sai Dai Thân nôi rang: "Cô Tien Sï dem bài dên". Sang ngày mai, quan truông thi tïm 
thây cô mot bài de công duong, lien dem vào châm diêm va duoc dâu cao vào de nhât 
truông. Dên ky thi de tû truông, vân phong cûa Tu Hu hay, diên tich tôt, dâng duoc dô 
cao, nhung vï cô viêt 2 chû không dûng, nên không duoc ghi tên dô vào trong bâng 40 
nguôi duoc thi dô. Quan truông thi tâu lên vua de xin yêt bâng vàng thï vua nôi rang: 
"Moi khoa thi phâi lây dûng 50 nguôi, nay bâng này chî cô 40 nguôi là không duoc". Sau, 
quan truông thi quyêt dinh tïm bài thi nào vân hay, chû tôt, cô chû viêt sai cûng duoc va 
xét thêm 1 bài. Bài cûa Tu Hu duoc ghi thêm vào duôi hàng trong bâng 40 nguôi. Dûng 
là y trôi vây. 

Tû Hu làm quan trâi qua nhiêu chûc quan lôn, cho dên chûc cao nhât là "Tân Tri Duc 
Vân Công Thân", duoc dât câch vào là Thuong Thu Kim Tû Vinh Lôc Dai Phu, Ngoc 
Dâi Kim Ngu Tham Tùng ô bô Lai, kiêm quân Luc bô Ngu Su Dài, tuôc Trinh Quôc 
Công, duoc tâng Thâi Tê va phong làm Trung Trinh Dai Vuong, va là Thuong Dâng thân 
ô làng Hoa Phong. Tû Hu sinh duoc 3 nguôi con, hai nguôi eu ngu ô dât Hoa Phong, côn 
1 nguôi thï vê ô Nghïa Lu. Ông là ông nôi cûa Pham Vân Tuân va là tâng tô cûa Pham 
Vân Hoân. Con châu dông duc, nôi nghiêp dôi dôi, 

Ai ma không tin câu nôi "Nhà làm viêc thiên viêc lành, tât cô nhiêu chuyên mùng vui" (4) 
ô trong kinh Dich! Nay ghi lai truyên này de luu truyên hâu thê, de moi nguôi tai nghe 
mât thây, tâm thông thân dat, cô gang hoc hành dô dat giû lai tiêng thom muôn dôi. 



174 



Chu Thîch: 

1) Ly Hue Tông: Tên hûy là Sâm, tri vï tù nâm 1211 dên nâm 1223, là cha cûa vua Ly 
Chiêu Hoàng. Ly Chiêu Hoàng sau lây Trân Cânh va nhuông ngôi. Vï thê, nhà Ly mât vê 
tay nhà Trân 

2) Phân quan: Chûc quan tôa à âm phû, chuyên trùng phat kê gian, tuyên duong khîch le 
nguôi tôt. 

3) Tri Công Cû: Vi quan dât quyên vê thi cû, thuông là quan 1cm tiêng tâm, duc dô trong 
triêu nâm giû. Câc thôi dai Trung Quôc thucmg cô dât thêm quan Tri Công Cû de xem 
xét, trg giûp viêc thi cû cho dugc công bâng, chînh xâc. 

4) mmz-Wi'&m&m. 

(Nguyên Hîtu Vinh dich) 

Binh: 

• Dây là triêt ly vê giâo duc va tuyên lua nhân tài thuô truôc. Bài này cho thây rât rô là 
câc chuân mue dao duc dông vai trô quyêt dinh trong viêc chon nhân tài. Nguôi ta hay 
nôi là chon nguôi "tài va duc" nhu là dây là hai dieu ngang nhau. Nhung theo tinh thân 
bài này thï duc quan trong hon tài va dông vai quyêt dinh. 

• Hon nûa, vân de thi cû duoe quyêt dinh tù trôi, dua trên duc. Cô nghïa là dôi vôi thî 
sinh, nhïn theo khîa canh dôi sông này, thï thi cû rât là may rùi. Thi sinh không thê dua 
vào tài de duoe thi dô, vï kêt quâ dâ duoe câc quy vi trên trôi tinh truôc. Cûng cô thê dây 
là câch ly giâi kiêu châm thi chû quan ngày xua, giâm khâo châm thê nào thï dành chiu 
vây chû không cô câch châm thi khâch quan nào. 

• Va cô le là trong khi châm bài thi, giâm khâo cûng doc khâu khi cûa thi sinh de xem 
nguôi này duc hanh thê nào — khiêm ton hay kiêu câng, nhân ai hay hung ton — de cho 
diêm. 

(Trân Dinh Hoành bînh) 



175 



Loi Cuôi 




Qua tông công 41 truyên, chûng ta thây Lïnh Nam Chîch Quai là mot kho tàng tâm linh, 
triêt ly, vân hôa, va tâm ly Viêt. Câc truyên này nôi dên tu duy cûa nguôi Viêt tù thuô xa 
xua vê nguôn gôc, su mênh, loi sông va ma uac cûa mïnh. Thân thoai là trïnh bày bê mât, 
nâm an bên sau huyên thoai là nhùng nghîa ly vùa triêt ly vùa thuc dung, nhu tât câ câc 
câc phâm Ion khâc cûa nhân loai trong moi nên vân hôa cô. 

Vân de cûa chûng ta là giâi ma nhùng huyên thoai dô cho cuôc sông cûa ta hôm nay. 
Huyên thoai là nhûng cây cô thu luôn luôn sông vôi thôi gian va nghïa ly cûa huyên thoai 
luôn luôn thay dôi theo thôi gian, de chiêc âo xua luôn luôn cô thê là chiêc âo moi khft 
khao vùa vân va sâc màu vôi dôi sông hôm nay. 

Hiêu duoc truyên thông vân hôa cô cûa ta cho phép chûng ta hiêu duoc tu duy va nhip 
dâp cûa tâm thûc Viêt, cûa dân tôc Viêt hôm nay. Nguôi tri thûc cûa chûng ta ngày nay 
ton quâ nhiêu thôi giô de hoc vê câc nên vân hôa khâc trên thê giôi, nhât là vân hôa cûa 
câc quôc gia hùng cuông Au My ma chûng ta dang rû nhau dên du hoc hàng doàn. 
Duong nhiên là ta phâi biêt nhiêu vê vân hôa câc quôc gia vï nhu câu hôi nhâp cûa dât 
nuôc, nhung nêu ta biêt nguôi ma không biêt ta thï dô không phâi là vùa dau long vùa 
thiêu chien luge sao? 

Chûng toi mong rang qua nhûng cô gang phiên dich, chu thîch va bïnh giâi, chûng toi dâ 
cô thê làm nhûng âng cô vân cûa Lînh Nam Chich Quai trô thành sinh dông va rô rang 
hon vôi tu duy cûa chûng ta thôi dai này, nhât là dôi vôi câc ban tri thûc trê. Mong rang 
nhûng cô gang này mai sau se duoc câc thân hûu khâc chia se, vun bôi, va làm phong 
phû thêm. 

Nay kinh, 

Nguyên Hûu Vinh - Taiwan 
Trân Bïnh Hoành - USA 
11.21.2010 



176